X
تبلیغات
آرخش
شاهنامه پژوهی و فردوسی شناسی
 دینو، سرودی زروانی به زبان گورانی


با یاد پدرم

دينو 

(بررسی و تحلیل سرودی به زبان گورانی)



جستارهای ادبی  مجلة علمي ـ پژوهشي، شمارة182، پاییز 1392


 آرش اکبری مفاخر

چكيده

آيين زرواني از كهنترين آيينهاي بشري است كه با زندگي و انديشه­هاي ابتدايي انسان درپيوند است. يكي از برجسته­ترين آموزه­هاي اين آيين باور به سرنوشت و بخت و تأثير سپهر و روزگار در زندگي انسان است. هرچند در متون اوستايي از اين آيين چندان ياد نشده­است، اما در متون پهلوي جايگاهي مهم دارد كه از اين طريق به متون فارسي زردشتي، فارسي و عربي راه يافته­است. يكي از مهمترين منابع مطالعاتي درباب آيين زرواني زبان، فرهنگ و ادبيات گوراني است. گذشتة اين زبان به روزگار هخامنشي برمي­گردد و تا به امروز پايدار مانده و ادبياتي غني و پربار دارد. سرود «دينو» يكي از نمونه­هاي زرواني در فرهنگ گوراني است. گفتگوي شاعر با روستاي محل سكونت خود، روزگار و فلك در اين سرود سرشار از انديشه­هاي زرواني در شكايت از روزگار است. در اين مقاله به شيوه­اي توصيفي به معرفي متن گوراني، آوانگاري، ترجمه، واژه­شناسي و تحلیل اين سرود پرداخته شده­است.
كليدواژه­ها: دينو، آيين زرواني، زبان گوراني، سپهر، روزگار، سرنوشت.
مقدمه
آيين زرواني (نک: مولايي، 1388: 3. 515-520) از كهنترين آيينهاي بشري است كه اقوام ابتدايي به آن و چيزي شبيه آن معتقد بوده­اند (بهار، 1375الف: 159). زروان، اوستايي: Zrvan- (Bartholomae, 1961: 1704) پهلوي: Zurwān (Mackenzie, 1971: 100) خداي زمان است؛ هرچند در اوستا ايزدي كوچك و ناشناخته است (Geldner. 1896: Y. 72.15; Vd. 19. 13-23)، اما در نوشته­هاي روزگار ساساني نقشي پررنگ دارد. در كتاب سوم دينكرد (Madan, 1911: I. 128-9, 132-3, 293-4) زروان سرچشمة هستي، هستي محض و هستي كل است (Zaehner, 1955: p. 382, 383, 391-2; de Menasce, 1973: ch. 127, 132, 284). در بندهش (بهار، 1380: 34-45؛ Pakzad, 2005: ch. 1-3) و وزيدگيهاي زادسپرم (راشد محصل، 1385: 33-52؛ Anklesaria, 1957: ch. 1-3) كاركردي بنيادي در روند آفرينش دارد. در مينوي خرد (تفضلي، 1379: بخش 7 و 26) از ياوران اهورامزدا در رستاخيز است. در گزارش گمان­شكن (ميرفخرايي، 1383: 102؛ de Menasce, 1945: ch. 16. 53-54) از وي با صفت بيكرانه ــ­ كه جز وي ذات بيكرانه­اي وجود ندارد ــ  ياد شده­است. آيين زرواني در ايران با آيين مهر هماهنگي مي­يابد (بهار، 1375ب: 66). بازتاب اين يگانگي آيين زرواني و مهري را در فرهنگ مردم كردستان مي­توان ديد (Wahby, 1962) و همچنين در داستان سياوش شاهنامه نيز به برخي از اين يگانگي­ها اشاره­هايي شده­است.
   يكي از بارزترين آموزه­هاي آيين زرواني آن است كه زروان، خداي زمان، بخت و سرنوشت است و آسمان، سپهر و روزگار نقش انكارناپذيري در زندگي آدمي دارند (رينگرن، 1388: 111-134؛ch. 10  Zaehner, 1955:). اين انديشه به­خوبي در گفتگوي زال و موبدان در  شاهنامه (1/ 250-254) به تصوير كشيده شده­ و انسان شاهنامه را در حصاري از بخت ــ هم از بيرون، هم از سپهر برين و هم از درون ــ دربر گرفته­است (سرامي، 1378: 800). آنگونه كه فردوسي (شاهنامه: 6/ 133/ 1-10) در گفتگو با سپهر بلند مي­سرايد:
الا اي برآورده­ چـــرخ  بلند          چه داري به پيري مرا مستمـند
... بنالم ز تو پيش يزدان پاك          خروشان به سر بر پراگنده خاك
و آدمي را ناچار به گذراندن روزگار مي­كند، به هرگونه­اي كه باشد (سعدي: كليات، ص 522):
دوست مي­دارم من اين ناليدن دلسوز را          تا به هر نوعي كه باشد بگذرانم روز را
    اين اعتقاد به جبر و تقدير با ابتدايي­بودن آيين زرواني در پيوند است. گرايش به جبر و حاكميت سپهر به زماني مي­رسد كه بشر از تحليل منطقي حوادث و رويدادهاي طبيعي ناتوان بوده­است (راشد محصل، م. ر.، 1389: 179). گستردگي آيين زرواني در روزگار ساساني بازتاب گسترده­اي در ايران پس از اسلام به­ويژه ادبيات فارسي داشته­ (ياحقي، 1386: 418-421) و در مرامهاي آييني از آن سخن به ميان آمده­است. انديشة «دهري» بازتابي از زرواني­گري است (آموزگار، 1386: 465-468 de Menasce, 1945: ch. 6;). زردشتيان نيز در آثاري به فارسي زردشتي همچون صد در بندهش (دابار، 1909: 173-178) و رسالة علماي اسلام در روايات داراب هرمزديار (اونوالا، 1922: 2/ 72-86) دربارة آيين زرواني سخن گفته­اند و همچنين شهرستاني (1402: 1/ 234-236) فصلي دربارة زروانيه آورده­است.
    گذشته از متون پهلوي، فارسي و عربي يكي از منابع مطالعاتي بسيار مهم در شناخت آيين زرواني زبان، فرهنگ و ادبيات گوراني است. زبان گورانی از گروه شمال غربي زبان­هاي ايراني نو (بلو، 1383: 2/ 544، 555) است كه احتمالاً در دوران هخامنشيان شكل گرفته­است (لوكوك،1382: 36). زبان گوراني از نظر ساختار واجي شبیه زبان پارتي باستان است (Mackenzie, 2005: 401-403) و از نظر واژگاني به «واژگان زبان پارتي»(برای واژه­نامه پارتی نک:Boyce, 1977; 1954؛ رضايي، 1385) نزديك است. این زبان كه در مناطق کرمانشاه و اورامان رايج است را (Mackenzie, 1966: 5) مي­توان به چهار دسته تقسيم­كرد: اوراماني (در غرب سنندج، پاوه و نوسود و ...)، باجلاني (در اطراف سرپل ذهاب، قصر شيرين، خانقين، كركوك، موصل و ...)، كَندوله­اي (در شمال شرقي كرمانشاه) و گوراني (در شمال كرمانشاه) (رضايي، 2009: 181). اين زبان از سده­هاي نخستين هجري تا به امروز ادبياتي غني و گسترده دارد (نک: Minorsky, 1943: 89-103 ؛ صفي­زاده، 1375: 20-22) كه مي­توان به نمونه­هاي زير اشاره­كرد:
- سرود ورمزگان (منسوب به سده نخست هجري)(اكبري­مفاخر، 1386).
- دورة بهلول (سدة دوم و سوم هجري)(Mokri, 1974؛ صفي­زاده، 1363؛ گنجينة ياري: 54-57).
- دورة شاه­خوشين (سدة پنجم هجري)( گنجينة ياري: 58-70).
- ديوان گوره/ نامة سرانجام (سدة هفتم و هشتم هجري)(Mokri, 1977a؛ صفي­زاده، 1375؛ حسيني، 1382).
- ديوان برزنجه(سده هفتم و هشتم هجري)(شاه­ابراهيمي، 1388).
- هفت­لشكر (احتمالاً مربوط به دورة صفويه)(← كتابنامه).
- بيژن و منيجه (احتمالا سدة دوازدهم هجري)(Mokri, 1966) و....
   يكي از آثار باارزش اين زبان در پيوند با آيين زرواني، سرود «دينو» است. هسته و محتواي اين سرود در طي سده­هاي پيشين شكل گرفته و انديشه­هاي آن در بين مردم روايي داشته­است. بيشتر ادبيات گوراني و انديشه­هاي موجود در آن از راه انتقال سينه به سينه گسترش يافته و منتقل شده تا اينكه در زماني توسط شاعري بازسرايي و مكتوب شده­است. سرود «دينو» را نيز مي­توان از اين دسته پنداشت. اين سرود گفتگويي است ميان شاعر و «دينو» (روستاي محل سكونت وي كه مكاني غير از زادگاه اوست) كه در آن از غريبي خود مي­نالد. در برخي بندهاي سرود شاعر مخاطب خود را به فلك و روزگار تغيير مي­دهد. اين سرود در قطعه­اي موسيقي با «شعر و آواز اكبر زيوري» به شكل بسيار زيبايي خوانده شده­است. تكرار واژه، مصرع، بيت و بند در اين سرود كه شكايت شاعر را از روزگار بسيار محسوس كرده، از ويژگيهاي سبكي شعر به شمار مي­رود كه بازتابي از ساختار شعري ايران باستان است و نمونه­هاي آن در آبان­يشت، مهريشت و فروردين­يشت ديده­مي­شود (پورداود، 1377: يشت 5، 10، 13؛ تفضلي، 1377: 35).
    سرود «دينو» مانند شعر در ايران باستان (نک: ابوالقاسمي، 1383) وزن هجايي دارد. بيشتر اشعار گوراني وزن ده­هجايي با يك تكيه در بين هجاي پنجم و ششم دارند به­ويژه اشعار آييني و حماسي. اين وزن در واقع بازماندة اشعار هجايي ايران باستان است. گاهان كهنترين نمونة شعر هجايي است (پورداود، 1378: 86-87) هرچندكه نياز به بازسازي دارد (شوارتز، 1390: 5؛←Mona, 1978: 12-48­  ابوالقاسمي، 1375: 1/ 45-62) وزن هجايي يشتها نيز در گذر زمان دستخوش دگرگونيهايي شده و از ساخت نخستين خود خارج شده­است (تفضلي، 1377: 60).
    بيشتر بندهاي سرود «دينو» در ساخت «5 هجا + تكيه + 5 هجا» است، اما وزن برخي از بندهاي آن ظاهراً به­علت روايتهاي سينه به سينه دچار آشفتگي شده تا آنجا كه از ساخت نخستين خود خارج شده و در آواز اكبر زيوري ساختهاي هجايي زير را پذيرفته­است:
            بند 1:    5 هجا + تكيه + 5 هجا                                         5 هجا + تكيه + 5 هجا      
                        4 هجا + تكيه + 4 هجا+ تكيه + 5 هجا                      5 هجا + تكيه + 5 هجا      
 
            بند 6:    5 هجا + تكيه + 5 هجا                                          5 هجا + تكيه + 5 هجا      
                         5 هجا + تكيه + 5 هجا + تكيه + 5 هجا                    5 هجا + تكيه + 5 هجا      
       اين ساخت نشانگر آن است كه اينگونه سرودها پيشينه­اي كهن دارند؛ در گفتار مردم و روايتهاي سينه به سينه در جريان بوده و در آوازها خوانده مي­شده­اند. به­هرروي تلاش اين مقاله در معرفي متن گوراني، آوانگاري (برپاية گويش گوراني روستاهاي شهرستانهاي اسدآباد و كنگاور)، ترجمه و واژه­شناسي (با تأكيد بر ريشه­شناسي و واژه­شناخت زبان پارتي) به شيوة توصيفي است.
- متن گوراني
1.­ دينو! غريبم، قدرم بذانَه                                  
درد غريبي، درد گرانَه
براكانم! كسَكانم! دور و لي­تانم،                
شاوان تا و روژ(1)، و يادتانم.
2. ايميش يه روژيگ، دورانيگ داشتيم(2)
خَوَر و چرخشْ، گردون نياشتيم
چرخ روزگار، خوار و زارم كرد
شرمنده له روي، كس و كارم كرد.
3. فلك بار غم(3)، نيا و شانم                    
جو فصل پاييز، رو و خزانم
كس دي نپرسه(4)، اي حال زارم                
خدا! چني غم، چني بنالم.
4. چه بوشم فلك، چه كرده(5) گردم                      
دي كس نشنوه(6)، هناسۀ سردم
چه بوشم چني، غمين بنيشم                    
چني وي دنيا، حسرت بكيشم
5. فلك! روزگار!
چني غريبي، چني انتظار                         
چني بار غم، و كول بكيشم
فلك! گدا باي، من گدا كردي                  
لي زندگي­يه، بيزارم كردي.
6. فلك! ولم كه، چه توايده گيانم             
ارا هر غصه، كيده ميوانم
آرزو درم، منيش جُوانم                          
عمرم كوتاه كه، بيلا وي دنيا، هویچي نذانم.
7. بوشنه(7) قومگان، لَه سال جاري                        
بانه سر قورم، جورِ ريواري
اَترسم بمرم، هر و جُواني                                    
يادگاريم بو، چَن بيت گوراني(8)
8. ايميش يه روژيگ، دورانيگ داشتيم
خَوَر و چرخشْ، گردون نياشتيم
چرخ روزگار(9)، خوار و زارم كرد
شرمنده له روي، كس و كارم كرد.
9. دينو! غريبم، قدرم بذانه                                  
درد غريبي، درد گرانه
منيش و دينو، بكنن قورم                                    
من كو كس نيرم، بكيشه جورم
10. باو! باو! باو! باو! باو!
باو له مالگد، بي­چراغه­گد                                   
باو له مالگم، بي­چراغه­گم
11. فلك بار غم، نيا و شانم                     
جو فصل پاييز، رو و خزانم
كس دي نپرسه، اي حال زارم                  
خدا! چني غم، چني بنالم.
12. باو! باو! باو! باو! باو!، و سر مزارم                     
ارا نكيشي(10)، سر و ديارم
13. فلك گدا باي، من گدا كردي              
لي زندگي­يه، بيزارم كردي
اَترسم بمرم، هر و جُواني                                    
يادگاريم بو، چَن بيت گوراني
14. باو! باو! باو! باو! باو!، و كوره بيده                    
كوچ و منزل خير، نيزكو بيده
15. منيش و دينو، دل­كنه بيمه
اَقري له قومان، بي­وفاي ديمه
 دينو! غريبم، قدرم بذانَه
درد غريبي(11)، درد گرانَه
-­ آوانگاري
1. De:nu:! γari:b-εm, qadr-εm bε-δâna
dard-e  γari:bi, dard-e gεrân-a
bεrâkân-εm! kasakân-εm! dür wa le:-tân-εm,
šâwân tâ wa r̊u:ž, wa yâd-εtân-εm
2. ima-yš yε r̊u:ž-εyg, dâwrân-εyg dâštim
xawar wa čarx­εš, gardün nε-yâštim
čarx-e r̊u:zεgâr, xâr u zâr-εm kεrd
šarmanda la r̊üy, kas u kâr-εm kεrd
3. falak bâr-e γam, nεyâ wa šân-εm
ǰu: fasl-e pâ’e:z, r̊u: wa xazân-εm
kas di na-pεrsε, i ḥâl-e zâr-εm
Xodâ čane: γam, čane: bε-nâł-εm
4. ča bu:šεm falak, ča kεrda gard-εm
di kas na-šnawε, hanâsa-y sard-εm
 ča bu:šεm čane:, γame:n bε-nišεm
čane: we: dunyâ, hasrat bε-kišεm
5. falak! r̊u:zεgâr!
čane: γari:bi, čane: εntεzâr
čane: bâr-e γam, wa ku:ł bε-kišεm
falak! gεdâ bây, mεn gεdâ kεrdi
le: zεndagi-ya, be:zâr-εm kεrdi
6. fakak! wεl-εm ka, ča tu:wâyd-a gεyân-εm
ar̊â har γusa, kεyd-a me:wân-εm
ârεzu: dεr̊εm, mεn-iš ǰu:wân-εm
‘omr-εm ku:tâ ka, biłâ we: dunyâ, hüyč-e: na-δânεm
7. bu:šn-a qa:wmagân, la sâl-e ǰâri
bân-a sar qa:wr-εm, ǰu:r-e r̊e:wâri
a-tεrsεm bε-mrεm, har wa ǰu:wâni
yâdεgâri-m bu:, čan be:t gu:râni
8. ima-yš yε r̊u:ž-εyg, dâwrân-εyg dâštim
xawar wa čarx­εš, gardün nε-yâštim
čarx-e r̊u:zεgâr, xâr u zâr-εm kεrd
šarmanda la r̊üy, kas u kâr-εm kεrd
9. De:nu:! γari:b-εm, qadr-εm bε-δâna
dard-e  γari:bi, dard-e gεrân-a
mεn-iš wa De:nu:, bε-kanεn qa:wr-εm
mεn ku: kas nε-yrεm, bε-kišε ǰa:wr-εm
10. bâw! bâw! bâw! bâw! bâw!
bâw la mâl-agad, be:-čεrâγ-agad
bâw la mâl-agam, be:-čεrâγ-agam
11. falak bâr-e γam, nεyâ wa šân-εm
ǰu: fasl-e pâ’e:z, r̊ü wa xazân-εm
ča bu:šεm falak, ča kεrda gard-εm
di kas na-šnawε, hanâsa-y sard-εm
12. bâw! bâw! bâw! bâw! bâw!, wa sar mazâr-εm
ar̊â na-kiši , sar wa dεyâr-εm
13. falak! gεdâ bây, mεn gεdâ kεrdi
le: zεndagi-ya, be:zâr-εm kεrdi
a-tεrsεm bε-mrεm, har wa ǰu:wâni
yâdεgâri-m bu:, čan be:t gu:râni
14. bâw! bâw! bâw! bâw! bâw!, wa ku:ra bida
ku:č u manzεl xe:r, ne:zεk­-a:w bida
15. mεn-iš wa De:nu:, dεł-kana bima
aγray la qa:wmân, be:-wafây dima
De:nu:! γari:b-εm, qadr-εm bε-δâna
dard-e  γar:bi, dard-e gεrân-a
ترجمه (نگارش فارسي)
1.­ دهنو! من غريبم، قدرم را بدان،                         
درد غريبي، دردي گران است.
برادرانم! خويشاوندانم! دور از شمايم،                    
شبها تا به روز، به يادتان هستم.
2. روزي ما هم دوراني داشتيم
خبر از چرخشِ گردون نداشتيم
چرخِ روزگار، خوار و زارم كرد
مرا شرمندة خويشان و بستگانم كرد.
3. فلك بار غم بر شانه­ام گذاشت                          
همانند فصل پاييز رو به برگ­ريزانم
ديگر كسي حال زارم را نمي­پرسد                         
خداوندا! چقدر غم، چقدر بنالم.
4. چه بگويم كه فلك با من چه كرده­است              
ديگر كسي آه سردم را نمي­شنود
چه بگويم، چقدر غمين بنشينم                            
چقدر در اين دنيا حسرت بكشم.
5. اي فلك! اي روزگار!
چقدر غريبي، چقدر انتظار                                              
چقدر بار غم به دوش بكشم
اي فلك! به گدايي افتي كه مرا به گدايي كشاندي     
مرا از اين زندگي بيزار كردي.
6. فلك! رهايم كن، از جان من چه مي­خواهي                      
چرا تنها غصه را مهمان من مي­كني
من آرزو دارم، من هم جوانم                               
(اما) عمرم را كوتاه كن، بگذار تا از اين دنيا چيزي ندانم
8. روزي ما هم دوراني داشتيم
خبر از چرخشِ گردون نداشتيم
چرخِ روزگار، خوار و زارم كرد
مرا شرمندة خويشان و بستگانم كرد.
9. قبر مرا هم در دهنو بكنيد                                
من كه خويشي ندارم تا زحمتم را بپذيرد
10. بيا! بيا! بيا! بيا! بيا!
بيا به خانه­ات، خانة بي­چراغت                            
بيا به خانه­ام، خانة بي­چراغم
11. فلك بار غم بر شانه­ام گذاشت                                    
همانند فصل پاييز رو به برگ­ريزانم
چه بگويم كه فلك با من چه كرده­است                  
ديگر كسي آه سردم را نمي­شنود
12. بيا! بيا! بيا! بيا! بيا!، بر سر مزارم                                    
چرا سري به ديار من نمي­زني
13. اي فلك! به گدايي افتي كه مرا به گدايي كشاندي           
مرا از اين زندگي بيزار كردي.
چه بگويم كه فلك با من چه كرده­است                  
ديگر كسي آه سردم را نمي­شنود
14. بيا! بيا! بيا! بيا! بيا!، كجا بوده­اي؟                                  
آمدن و خانه­گزيدنت به خير باد، نزديك شده­اي
15. من هم از دهنو دل بركنده­ام
آنقدر كه از خويشان، بي­وفايي ديده­ام
دهنو! من غريبم، قدرم را بدان،
درد غريبي، دردي گران است.
-­ شرح واژگان و توضيخات
1)  :De:nuدهنو (ده+ نو)، نام چند روستا در شهرستانهاي اسدآباد و كنگاور واقع در همدان و كرمانشاه.// :γari:b-εm[ع] «غريبم؛ غريب هستم»: 
بَزِكيت بيُو، وَ حالِ جَستَه­م     /  غريبِ بي­كس، ذليلِ خستَه­م
bazεke:t ba-yo:, wa ḥâl-e ǰasta-m  /  γari:b-e be:-kas, δali:l-e xasta-m
بر حال پيكر من رحمي كن (زيرا) من غريب و بي­كس، خوار و خسته هستم (هفت­لشكر: برگ 12الف).
ايشان مردى را ديدند غريب، پيرى بس با شكوه و پاكيزه. (ترجمة تفسير طبري: ج2، ص358). غريب از واژگان عربي شاهنامه (5/ 16/ 182) است كه چندباري به كار رفته­است(Moïnfar, 1970: 43: Wolff, 1965: 598).
:-εm «[هستـ]ـم»، ضمير متصل اول شخص مفرد با حذف رابطه. // :qadr [ع] «قدر، ارزش».//  :bε-δâna«بدان»
( bεپيشوند+ مادة مضارع+ پسوند a براي تأكيد فعل)، فعل مضارع التزامي سوم شخص مفرد. از مصدر δ(z)ânεstεn؛ همچنين: δânân; δânεn; δânây. مادة ماضي: δânεst؛ مادة مضارع: δân-.  نه حقيقت بذانن، معلوم بو لي­تان /na ḥaqi:qat bε-δânεn, ma’lüm bu: le:-tân/ از روي حقيقت بدانيد، آشكار مي­شود برايتان (سرودهاي ديني يارسان: ص 73).   
پيلَتن ذانُو، اي ظلم و ستم    /    بَورِ بيان­پوش، بي­پروا ژ غم
Pilatan δâno:, i  zo:lm u sεtam  /  bawr-e bayân-pu:š, be:-parwâ ža γam
پيلتن اين ظلم و ستم را مي­داند، آن ببر بيان­پوشِ بي­پروا از غم (هفت­لشكر: برگ 11ب).
اوستايي: ريشة zan- «دانستن»، مادة مضارع 2zanā- (Bartholomae, 1961: 1659). فارسي باستان: ريشة 2dan- «آشناشدن، شناختن»(Kent, 1953: 189). پارتي: z’n’d- /zānad/, z’n «دانستن»، z’nynd /zānind/ «دانا، آگاه، داننده»(Boyce, 1977: 103؛ رضايي، 1385: 210). 
’dy’n fryštg  *z’n’d kw bwg jm’n nzd gd. Aδyān frēštag zānād ku bōy žamān nazd gad (Boyce, 1975: f=M471.1). 
   آنگاه فرستاده دانست كه زمان رستگاري فرارسيد (رضايي، 1385: 143) 

  
پهلوي اشكاني كتيبه­اي: /YD ̒TN/ zān- «دانستن»، مادة ماضي /YD ̒H/ zānād. فارسي ميانة زردشتي: : dān-, dānistan [d’n-stn ̍; YDOYTWN-stn ̍]؛ «دانستن، اختن» (منصوري،  1384: 115).
...................................
.......................................
...............................................
محتوای سرود دینو با رویکردی زروانی و تکیه بر درماندگی و بیچارگی انسان دربرابر روزگار و شکوه و شکایت از آن است. شاعر در بند یکم با نگرشی خاص روستای محل سکونت زندگی خود را مورد خطاب قرارمی­دهد، غریبی خود را گوشزد می­کند و از آن می­خواهد تا قدرش را بداندکه درد غریبی، دردی گران است. در این بند تفکری ژرف و فلسفی با رویکردی عرفانی نهفته و شاعر را در دوری از وطن نخستین خویش به ناله درآورده است. شاعر آرزوی بازگشت و درد دوری خود را خطاب به برادران و خویشاوندان فریاد می­کشد. مقدم­داشتن واژۀ شب بر روز بیانگر دل­تنگی­ها و تنهایی­های شاعر در شب­های سیاه است. او بر دوران خوش گذشته حسرت می­خورد؛ آن زمان که او از گردش روزگار بی­خبر بوده، اما چرخِ روزگار او را به خواری و زاری کشانده­­است. 
شاعر در بند سوم شعر به شرح و تفسیر دو بند نخست می­پردازد و شرح می­دهد که فلک بر شانه­هایش بار غم نهاده و حال و روز او همانند آغاز پاییز و رفتن به­سوی برگ­ریزان است؛ البته کسی هم حال وی را نمی­پرسد. شاعر به­زیبایی و با دقتی خاص مخاطب خود را تغییرمی­دهد و از این همه غم به خداوند شکوه­می­کند. در بند چهارم شاعر بازهم مخاطب­گردانی می­کند. از روزگار و کاروبار فلک و رفتار وی ــ که حرفی برای گفتن ندارد ــ برای شنوندگان می­نالد. سپس بار دیگر فلک را مورد سرزنش قرارمی­دهد؛ او را نفرین می­کند و از او می­نالد، اما به­ناگاه از او خواهشی می­کند به جوانی و آرزوهایش رحم کند. سپس تغییر عقیده می­دهد، از فلک می­خواهد عمر او را کوتاه کند تا رنج کمتری بکشد و از این دنیا رخت بربندد.

شاعر در بند هفتم خویشاوندانش را درحالی مورد خطاب قرارمی­دهد که ترس از مرگ سراپای وجودش را در بر گرفته­است، اما از اینکه سرودی از وی به یادگار می­ماند خوشحال است. در بند هشت که ترجیع سرود است بند دو تکرارمی­شود و شاعر به یاد روزگار خوش گذشته حسرت می­خورد. او با اینکه در روستای محل زندگیش غریب است، می­خواهد تا او را همانجا به خاک بسپارند. گویی قصد دارد با روستا و روزگاری که وی را به آنجا فکنده­است مبارزه کند. در پایان با فرارسیدن مرگش در جوانی گویی فرزندش را فرامی­خواند تا پیش از مرگ به دیدارش بیاید و ببیند که فلک با وی چه کرده­است، اما هنگامی که از دیدار فرزند ناامید می­شود از او می­خواهد تا بر سر مزارش بیاید. شاعر سرود را با تکرار بندهای پیشین ادامه می­دهد. نفرین بر روزگار و مرگ در جوانی را دوباره بازخوانی می­کند که تأثیری ژرف بر شنونده می­گذارد. در پایان از آن روستا نیز دل می­کند و با تکرار شکایت خود که در بیت نخست آمده، سرود را به پایان می­برد. سرودی که چرخۀ تکرار زمان را به خاطر می­آورد آنگونه که شنونده خود را در زندان بستۀ زمان و روزگار گرفتار می­بیند و غیر از «آه» بهره­ای نمی­یابد.


|+| نوشته شده توسط آرش اکبری مفاخر در پنجشنبه دهم بهمن 1392  |
 بنیادهاي اساطيري و حماسي داستان ديوان مازندران در شاهنامه

ياهو



 

بنیادهاي اساطيري و حماسي داستان ديوان مازندران در شاهنامه


 

دكتر آرش اكبري مفاخر



پژوهشنامه ادب حماسی


1391

 

 چکیده    

اين مقاله به شناسايي بنيادهاي اساطيري و حماسي داستان ديوان مازندران در شاهنامه با توجه به پيشينة آنها در متون اوستايي، پهلوي، سغدي و ... مي­پردازد. نخستين سرچشمه­هاي اساطيري و حماسي ديوان مازندران در متون اوستايي و پهلوي است. در اين متون ديوان مازندران در دو ساختار مينوي و انسان­گونه ظاهر شده و در برابر اهورامزدا، ايزدان و انسان­ها قرارمي­گيرند. اما داستان مستقلي در كتاب نهم دينكرد آمده كه چارچوب حماسي داستان ديوان مازندران را به وجود آورده­است. در اين داستان ديوان مازندران انسان­هايي غول­پيكرند كه در برابر فريدون قرارمي­گيرند و اين روايت به گزارش نخست كوش­نامه منتقل مي­شود. انسان­هاي غول­پيكر در گزارش دينكرد و كوش­نامه با گذر از داستان­هاي نريمان و ديوان مغرب، سام و نره­ديوان مازندران و رستم­نامة سغدي داراي گوهر اهريمني شده و به ديواني از تبار اهريمن با نيروهاي جادويي و كردارهاي فرابشري دگرگون مي­شوند. در پايان داستان ديوان مازندران پس از اسطوره­زدايي به گزارش دوم كوش­نامه انتقال مي­يابد.

كليدواژه

ديو، مازندران، ديو سپيد، رستم، كاوس.

 

ديوان مازندران (مَزَنی، مازنی، مازندر)1را در متون اوستايی و به پيرو آن در متون پهلوی می­توان به دو دستة ديوان مينوی و انسان­گونه تقسيم کرد:

1) ديوان مينوی

در يسنا (27. 1) از ديوان مازندر همراه اهريمن و ديو خشم نام برده ­شده که از اهورامزدا شکست می­خورند. سروش بزرگ­ترين دشمن ديوان مازندر است. او روز و شب با آنها مبارزه می­کند و ديوان از ترس او به تاريکی روی می­نهند (يسنا: 57. 17، 32؛ يشت: 11. 12- 13). در اين نمونه­ها ديوان مازندر در کنار اهريمن و ديو خشم جای می­گيرند. آنها موجوداتی مينوی و از ياوران اهريمن به ­شمار می­روند و سرنوشتی همانند او دارند.

در ونديداد برای مبارزه با ديوان مازندر که در کنار اهريمن، خشم و دروج از آنها ياد شده، از خواندن گاهان و نيايش­های دينی استفاده­­می­شود (9. 13؛ 10. 16). پرندة اشوزوشت (ašô-zušta) نيز با ناخن­های چيدة نيايش­شده، ديوان مازندر را از سر راه برمی­دارد (17. 9- 10).

در بندهشن (5.2) آشکارا از ديوان مازندر با عنوان روان­های ديوی (dēwīg waxš) نام برده­ شده که همسان با ديگر اهريمنان مينوی مانند ديوان، دروجان و جادوان در برابر روان­های ايزدی (yazadīg waxš) قرار­می­گيرند. در آغاز آفرينش اين ديوان مينوی با غرش سهمگين خود اهريمن را در تاختن به گيتی و نبرد با کيومرث ياری می­کنند (4.32). سروش هرشب سه بار به مردم سرمی­زند تا آنان را از آسيب ديوان مازندران نگاه دارد. اين ديوان پس از ناکامی و شکست­خوردن از سروش به تاريکی می­گريزند (26.52).

2) ديوان انسان­گونه

در گذر از يسنا به يشت­ها ساختار ديوان از حالت مينو به گيتی می­رسد. در اين ساختار، ديوان به جای قرارگرفتن در برابر ايزدان و ابزارهای مينوی همانند نيايش و... در برابر انسان­ها قرارمی­گيرند. ساختار حماسی نبرد در يشت­ها مقدماتی فراهم ساخته تا ديوان مازندر نيز از حالت مينو به گيتی برسند، هستی بيابند و به عنوان انسان­های غول­پيکر با ويژگی­هايی متفاوت از انسان­ها و به نام ديو شناخته­­شوند. به عنوان نمونه هوشنگ با نيايش­ها و پيشکش­های خود از سه ايزد آناهيتا، اندروای و اَرت می­خواهد که او را در از ميان برداشتن دو­سوم ديوان مازندر ياری رسانند و اين ايزدان او را کامياب می­کنند (يشت: 5. 22؛ 15. 8؛ 17. 25). هوشنگ به ياری فرّه، دو­سوم از ديوان مازندر را می­کشد و فروهر او به دليل پايداری در برابر ديوان برای مزديسنان درخور ستايش می­گردد (يشت: 19. 26؛ 13. 137).

اين تفکر حماسی که ديوان مينوی را به ديوانی انسان­گونه دگرگون می­کند، در متون پهلوی نيز گسترش می­يابد. در تبارشناسی انسان­ها در بندهشن ايرانيان فرزندان هوشنگ، مازندرانی­ها فـرزنـدان بـرادر هـوشنـگ و تازيان فرزندان برادر ديگر او، تاز، به­شمار می­روند (Bundahišn: 14.34).

در مينوی خرد (26. 20، 40) نيز به نبرد هوشنگ با ديوان مازندر اشاره ­شده­است. همچنين داستان مستقلی دربارة نبرد فريدون با مازندرانی­ها در کتاب نهم دينکرد آمده که به عنوان سرچشمة بنيادی داستان ديوان مازندران در شاهنامه مورد بررسی قرار ­می­گيرد2:

 

گزارش دينکــرد

 

در متون پهلوی اندک اشاره­هايی به ديوان مازندران شده که ادامة همان تفکرِ موجود در متـون اوستايی است؛ يعنـی آنها موجوداتی مينوی هستند که سروش آنها را می­زند و نابود می­کند يا موجوداتی انسان­گونه­اند که دوسوم آنها توسط پادشاهانی همچون هوشنگ، تهمورث و جمشيد از بين می­روند.

در کتاب نهم دينکرد، بخش بيست­ و يكم (Madan, 1911: 812.19-815.2؛ تفضلی، 1344: 81- 87؛ مزداپور، 1376: 636- 645)3، داستان مستقلی دربارة مازندرانی­ها و فريدون وجود دارد که می­توان آن را بنياد حماسی داستان ديوان مازندران در شاهنامه به شمار آورد. بنابر اين داستان پس از آنکه فـريدون پادشاهی ايران را از ضحاک می­ستاند و او را در دماوندکوه به بند می­کشد، مازندرانی­ها از نبود ضحاک بهره برده و به کشور خونيرس(= ايران) می­تازند. آنها در خونيرس اقامت گزيده و با حمله­های پياپی فريدون را از آنجا بيرون می­رانند. مازندراني­ها موجوداتی شگفت­انگيز با پيکری بزرگ هستند که دريای فراخکرت تا ميان ران يا ناف و در گودترين جاي­ها تا دهانشان می­رسد (Dēnkard: 9.21.18). 

.........................

....................

........................

دريافت

شخصيت ديوان مازندران در متون اوستايی شکل گرفته و در متون پهلوی گسترش می­يابد. در اين متون ديوان مازندران در دو دستة ديوان مينوی و انسان­گونه جای مي­گيرند. دستة نخست همراه با اهريمن و روان­های اهريمنی شناخته­می­شوند و دستة دوم موجوداتی هستی­پيکر با ويژگی­های انسانی هستند که در روی زمين و در برابرانسان­هاقرارمی­گيرند.

    داستان مستقل نبرد فريدون با مردم غول­پيکر در دينکرد سرچشمة بنيادی داستان ديوان مازندران در شاهنامه است. فريدون اين مردمان غول­پيکر را با نيروهای جادويی از بين می­برد. اين روايت با جايگزينی پهلوان به جای شاه به گزارش نخست کوش­نامه می­رسد و با شخصيت­های انسانیِ تنومند، سياه­پيکر و زشت­روی ادامه ­می­يابد. از سوی ديگر اين داستان در گذر از واسطه­های اسطوره­ای همانند نبرد نريمان و سام با ديوان مازندران در بهمن­نامه و شاهنامه و همچنين نبرد رستم با ديوان در رستم­نامة سغدی در ساختاری حماسی ـ اسطوره­ای به شاهنامه راه­ می­يابد.

    ديوان مازندران شاهنامه با داشتن جوهر اهريمنی و اساطيری، مينو و گيتی ديوی، هستی ثابت و پيکر شناخته­شده، نام، شناسه و ويژگی­های فردی، شخصيت مستقل می­پذيرند. ديو سپيد نمايندة برجستة اين ديوان با ويژگی­ها، الگوهای کرداری و پيکر اهريمنی در انديشه­های زردشتی، زروانی و مانوی آشکار می­گردد. او ديوی سياه­رنگ با سرِ شير است که کردارهای اهريمن يعني تاختن با نيروهای تاريکی و دزديدن و بلعيدن نور را انجام می­دهد و در پايان گيتیِ او به دست رستم نابود می­شود، اما روان او زنده می­ماند.

    با مرگ ديو سپيد، گزارش شاهنامه به الگوی داستانی­ دينکرد و گزارش نخست کوش­نامه بازمی­گردد و با مرگ شاه مازندران و انتخاب جانشينی برای او پايان می­پذيرد. داستان ديوان مازندران شاهنامه در گزارش دوم کوش­نامه اسطوره­زدايی شده و با شخصيت­های انسانی گزارش می­شود.



|+| نوشته شده توسط آرش اکبری مفاخر در شنبه بیست و سوم آذر 1392  |
 بازشناسي ¬افزوده¬داستانهاي شاهنامه در روايتهاي گوراني

ياهو

 

بازشناسي ­افزوده­داستانهاي شاهنامه

 در روايتهاي گوراني

 

 

نامه ایران باستان

مجله بین المللی مطالعات ایرانی

س11، ش21-22، 1390

 

آرش اكبري مفاخر

Mafakher2001@yahoo.com

 

 

 

چكيده

اين مقاله به بازشناسي افزوده­داستان­هاي شاهنامه؛ «داستان پيدايش آتش، رفتن رستم به دژ سپند و رفتن رستم به البرزكوه و آوردن كيقباد» ­در نزهت­نامة علايي، مجمل­التواريخ ، دستنويس ج4 و دستنويس م. او29 از گنجينة دستنويسهاي پهلوي و سنجش آنها با روايات بازمانده از زبان گوراني در قرن هشتم هجري مي­پردازد. روايت فارسي، فارسي زردشتي و گوراني از داستان پيدايش آتش در ساختار روايي و بنيادهاي اساطيري به­جز كاربرد واژگان همسان هستند، اما روايت گوراني به اساطير گاهاني، زرواني و بندهشي نزديكتر است. در روايت رفتن رستم به دژ سپند هستة اصلي داستان يكي است كه در روايت گوراني در يك مصرع آمده­است. در گزينة برخورد پهلوان با شاه، بنابر سرود گوراني، رستم نوذر بيدادگر را از تخت شاهي برمي­دارد و كيقباد دادگر را به جاي او به پادشاهي مي­نشاند. اين رفتار بازتابي از نقش پهلوان در  مجالس دوران اشكاني و اجراي تصميمات است كه با رفتار سام در برابر نوذر در ­شاهنامه تفاوت دارد. اين رفتار مي­تواند بازتابي از ديدگاه نويسندگان ­خداي­نامه­هاي موبدي دوران ساساني پس از دگرگوني روايت اشكاني باشد. همچنين در داستان رفتن رستم به البرزكوه و آوردن كيقباد، روايت گوراني برخلاف شاهنامه جايگاه كيقباد را كوه الوند همدان مي­داند. گزارش­هاي مجمل­التواريخ و نزهت­نامة علائي نيز اين مكان را تأييد مي­كنند. برپاية اين سنجشها مي­توان گفت: روايت­هاي گوراني رواياتي اصيل، يكدست، هماهنگ و بازتابي از دوران اشكاني هستند.

كليدواژه

شاهنامه، روايات الحاقي/ افزوده­داستان، گوراني، آتش، دژ سپند، كيقباد.

مقدمه

يكي از مشكلات برجسته در شناخت يك متن ادبي بازشناسي قطعات افزوده به متن كتاب است.  شاهنامة فردوسي يكي از اين متون است كه در گذر زمان از دستبرد ديگران مصون نمانده است. هرچند اين داستان­هاي افزوده نيز در جاي خود مي­توانند رواياتي اصيل با بنيادهاي اساطيري، حماسي، اجتماعي و ... باشند كه مورد توجه موبدان دورة ساساني يعني گردآورندگان خداي­نامه­ها قرار نگرفته­اند، اما به­دليل علاقة مردم به اين روايت­ها و تأثير در ناخودآگاه جمعي به دست شاعران ديگري غير از فردوسي سروده شده و كم­كم به متن شاهنامه افزوده و جزيي از سخن فردوسي پنداشته ­شده­اند.

    اين مقاله به بازشناسي سه داستان افزودة شاهنامه؛ «داستان پيدايش آتش، رفتن رستم به دژ سپند و رفتن رستم به البرزكوه و آوردن كيقباد» در روايات بازمانده از زبان گوراني[1] در دورة بارگه­بارگه و كلام 72 پير[2] كه در قرن هشتم سروده شده­اند، مي­پردازد.

    داستان پيدايش آتش از داستان­هاي شاهنامة فردوسي است. هرچند اين روايت در «دستنويس لنينگراد733، دستنويس قاهره 796، كنارة دستنويس لندن 675 و دستنويس 741»[3]، دستنويس حاشيه ظفرنامه807، دستنويس مركز دايره المعارف سده8 و كهن­ترين ترجمة بازماندة شاهنامه از بنداري[4] (624 ه.)، و برخي چاپهاي شاهنامه از جمله بروخيم[5]، مول[6] و مسكو[7] در درون متن آمده و سرودة فردوسي پنداشته شده، اما در چاپ خالقي[8] جزو قطعات الحاقي شاهنامه به شمار آمده­است. اين روايت در «دستنويس فلورانس 614، دستنويس لندن 675، دستنويس قاهره 741، دستنويس استانبول 903، دستنويس استانبول 891 »[9] نيست. در غررالسير و مجمل­التواريخ نيز وجود ندارد.  

    به­هرروي اگر اين داستان سرودة فردوسي نيز نباشد - كه نيست[10]- روايتي اصيل و داستاني با بن­مايه­هاي غني اساطيري و سرشار از راز و رمز است كه با ناخودآگاه آدمي و جريان آفرينش درپيوند است. در زبان فارسي نيز اين گزارش منسوب به فردوسي است و گويا در ساير آثار زبان فارسي كه با تاريخ اساطيري ايران و پادشاهي هوشنگ در پيوند است از اين داستان سخني به ميان نيامده­است. اما دو روايت ديگر از داستان پيدايش آتش به زبان فارسي زردشتي در دستنويس ج4 به همراه اشاره­اي در دستنويس م. او29 از گنجينة دستنويسهاي پهلوي و زبان گوراني در قرن هشتم از پيرقابيل سمرقندي (م. 756ه)[11] وجود دارد كه به پيدايش آتش و برگزاري جشن ويژة آن در زمان هوشنگ­شاه مي­پردازند. اين روايتها در زيرساخت داستاني با روايت منسوب به فردوسي هماهنگند اما در نوع نگرش اسطوره­اي و آييني تفاوتهايي با آن دارند.

     همچنين در سرودي ديگر به زبان گوراني از پيرفيروز هندي[12] در قرن هشتم به سه كردار برجستة رستم اشاره شده­است:

-        ويران­كردن دژ سپند

-        برداشتن نوذر از تخت شاهي

-        آوردن كيقباد از اروندكوه (= الوندكوه).

    آنچه در اين سرود گوراني توجه خواننده را به خود جلب مي­كند آن است كه رستم برخلاف روند كلي كردار خود در شاهنامه يعني تاج­بخشي، در كرداري ديگرگون نوذرشاه را از تخت شاهي برداشته و كيقباد را جانشين او مي­كند. علاوه بر اين در شاهنامه، متون پهلوي و اوستا به برداشتن نوذر از تخت شاهي توسط رستم يا شخصي ديگر اشاره­اي نشده­است و نكتة دوم اينكه دو كردار ذكرشدة ديگر در اين سرود گوراني جزو داستانهاي افزوده به شاهنامه است.

    داستانهاي رفتن رستم به دژ سپند و كشتن پيل سپيد به دست رستم در 182 بيت  در «دستنويس لندن 675، دستنويس لنينگراد 773، دستنويس قاهره 741، دستنويس قاهره 796»[13]، دستنويس مركز دايره المعارف سده8 و در چاپهاي بروخيم[14] و مول[15] در متن آمده­است، اما در چاپهاي مسكو[16] و خالقي[17] جزو داستانهاي الحاقي است كه در پايان پادشاهي منوچهر آمده­اند. اين دو داستان در «دستنويس فلورانس 614، دستنويس استانبول 731، دستنويس استانبول 803، دستنويس آكسفورد 852، دستنويس لندن 891،  دستنويس استانبول 891، دستنويس استانبول 903، دستنويس بي­تاريخ انستيتوي شرق­شناسي در كاما در بمبئي از سدة هشتم هجري، دستنويس كتابخانة دانشگاه استانبول و دستنويس بي­تاريخ لنينگراد از سدة نهم»[18] نيست و همچنين اين دو روايت در دستنويس حاشية ظفرنامه 807، ترجمة عربي بنداري از شاهنامه، غررالسير ثعالبي و مجمل­التواريخ وجود ندارند.

     داستان رفتن رستم به البرزكوه و آوردن كيقباد در 89 بيت در «دستنويس لندن 675، دستنويس لنينگراد 773، دستنويس قاهره 741، دستنويس قاهره 796»[19] و چاپهاي بروخيم[20]، مول[21] و مسكو[22] در متن آمده­است، اما در چاپ خالقي[23] جزو داستانهاي الحاقي است كه در پايان پادشاهي زوطهماسپ آمده­است. اين داستان در «دستنويس فلورانس 614،  دستنويس واتيكان 848،  دستنويس لندن 891،  دستنويس استانبول 903 و دستنويس بي­تاريخ انستيتوي شرق­شناسي كاما در بمبئي از سدة هشتم هجري»[24]، دستنويس حاشية ظفرنامه، دستنويس مركز دايره المعارف و همچنين در ترجمة عربي بنداري از شاهنامه و غررالسير ثعالبي وجود ندارد.

     در پاسخ به پيوند اين سه كردار رستم در سرود گوراني، مي­توان اين فرضيه را مطرح­كرد كه توالي روايتهاي سه­گانه در سپهر مكاني و زماني خاصي شكل گرفته كه با سپهر مكاني و زماني حاكم بر شاهنامة فردوسي و منابع آن تا خداي­نامه­هاي دوران ساساني متفاوت و نتيجة پردازش انديشة ديگري جز انديشة حاكم بر شاهنامه و منابع آن است. عدم حضور اين سه داستان در غررالسير ثعالبي نكتة گويايي در تأييد اين فرضيه است. روايت شهمردان در نزهت­نامة علائي[25] نيز روايت بينابين سرود گوراني و شاهنامة فردوسي است؛ زيرا شهمردان روايات افزودة شاهنامه را با يك نظم داستاني خاص و هماهنگ با سرود گوراني آورده­است، اما با يك اختلاف بنيادي؛ او نيز هماهنگ با شاهنامه روايت برداشتن نوذر از تخت شاهي را ندارد. تأكيد اين مقاله بر بررسي و تطبيق افزوده­داستانهاي شاهنامه در روايت­هاي فارسي و گوراني است. بدين منظور نخست متن سرودهاي گوراني همراه با آوانويسي و ترجمه آورده­مي­شود و سپس ساختار و بنيادهاي اساطيري روايت­هاي ذكرشده مورد بررسي و با روايت­هاي منسوب به فردوسي، شهمردان، مجمل­التواريخ و دستنويسهاي پهلوي مورد سنجش قرارمي­گيرد.

 

1) داستان پيدايش آتش

............................................

2) داستان كردارهاي نخستين رستم

...............................................

پس از بازشناسي افزوده­داستانهاي شاهنامه؛ «داستان پيدايش آتش، رفتن رستم به دژ سپند و رفتن رستم به البرزكوه و آوردن كيقباد» در روايتهاي گوراني سروده­شده در سدة هشتم هجري و سنجش اين روايات با ­ نزهت­نامة علايي و مجمل­التواريخ و همچنين دستنويس­هاي پهلوي ج4 و م. او29 مي­توان گفت:

    روايت گوراني پيدايش آتش در گزينه­هاي اساطيري و زيرساختهاي داستاني با روايت منسوب به فردوسي و دستنويس ج4 همسان است، اما در گزينه­هاي كردار نماد اهريمن در آميختن دود به آتش، پيوستگي شعلة آتش و باد شمال با هستي نماد اهريمن و بازتاب آن در جريان آفرينش نور و همساني با امشاسپند بهمن (پيوند با مرگ، پيك ويژة خداوندي و نزديكترين فرشته به او)، روايت گوراني نسبت به ديگر روايتهاي نامبرده به آموزه­هاي گاهاني و اساطير زرواني و بندهشي بسيار نزديكتر است.

    داستان رستم و نوذر در روايت گوراني احتمالا˝ ساخته و پرداخته دوران اشكاني و بازتابي از تأثير و نفوذ مجلس مهستان و خردمندان و مغان در نشاندن و برداشتن شاه و همچنين نقش كرداري پهلوان در اجراي اين تصميم است. در متن گوراني رستم، نوذر بيدادگر را از تخت شاهي برمي­دارد و كيقباد دادگر را بر جاي او به پادشاهي مي­نشاند. اين روند يعني نقش نظارتي بزرگان و حضور پهلوان در انجام تصميمات آنان در شاهنامه دگرگون مي­گردد؛ سام در برخورد با بزرگان وارد ميدان شده و بر ماندگاري شخص شاه پافشاري مي­كند تا داوري و واكنش در برابر كردارهاي او. اين نكته بازتابي از دوران ساساني است كه توسط نويسندگان خداي­نامه­­هاي موبدي (كه بر نقش شاه تكيه داشته­اند) وارد خداي­نامه­ها شده و به شاهنامه انتقال يافته­است. بازسازي چهرة نوذر و افزودن نام او در كنار اغريرث و سياوش برخلاف يشتها نمونه­اي از اين تلاش موبدي دوران ساساني است. روايت شهمردان نيز نكتة بنيادي روايت گوراني يعني برداشتن نوذر از تخت شاهي را ندارد.

    روايت گوراني رفتن رستم به اروندكوه و آوردن كيقباد در دو بيت آمده، اما ساختهاي اصلي و هسته­هاي داستاني روايت منسوب به فردوسي و شهمردان را در خود دارد. مهمترين اختلاف روايت گوراني با شاهنامه دربارة محل زندگي كيقباد است. البته نزهت­نامه و مجمل­التواريخ نيز گزينة اروندكوه را تأييد مي­كنند. همچنين به پيروي از روايت اساطير گوراني و گزارشهاي جغرافي­نگاران و توصيفات شاهنامه مي­توان جايگاه به آسمان ­رفتن كيخسرو را نيز در كوه الوند همدان دانست.

    به­هرروي روايتهاي گوراني بررسي­شده:

    از ديدگاه داستاني، رواياتي اصيل، يكدست و هماهنگند.

    از ديدگاه اسطوره­شناسي، بنيادهايي از آموزه­هاي گاهاني و اساطير زرواني و بندهشي را در خود دارند.

    از ديدگاه زمان­شناسي، بازتاب انديشه­هاي دوران اشكاني در آنها ديده­مي­شود.

    از ديدگاه مكان­شناسي، جايگاهِ نخستينِ روي­دادنِ داستان را كه بعدها دگرگون شده، معرفي مي­كنند.



كتابنامه

- آموزگار، ژاله- تفضلي، احمد، 1386: کتاب پنجم دينکرد، تهران: معين.

- البنداري، الفتح بن علي، 1970: الشاهنامه، تصحيح عبدالوهاب عزام، تهران.

..........................................

..........................................



[1] زبان گوراني از گروه شمال غربي زبان­هاي ايراني(پارتي)(بلو، 1383: 2/ 544، 555) است. زبان گوراني از نظر ساختار واجي همانند زبان پارتي باستان است و امروزه در مناطق كرمانشاه، اورامان و كرانه­هاي مرزي ايران و عراق رواج دارد(Mackenzie, 2005: 401-403). اين زبان داراي ادبياتي غني و گسترده از سده­هاي نخستين هجري تا به امروز است(Minorsky, 1943: 89-103 ؛ صفي­زاده، 1375: 20-22) كه از آن جمله مي­توان به نمونه­هاي زير اشاره كرد:

            - دورة بهلول (سدة دوم و سوم هجري)(Mokri, 1974؛ صفي­زاده، 1363؛ گنجينة ياري: 54-57)

- ديوان گوره/ نامة سرانجام (سدة هفتم و هشتم هجري)(Mokri, 1977؛ صفي­زاده، 1375؛ حسيني، 1382)

- بيژن و منيجه (احتمالا˝سدة دوازدهم هجري)(Mokri, 1966؛ گوراني، 1383)

- جواهرپوش (احتمالا˝سدة دوازدهم هجري)(گوراني، 1383)

- شيرين و فرهاد (سدة دوازدهم هجري)(كندوله­اي، 1373)

[2]  حسيني، 1382: 238-280؛ صفي­زاده، 1375: 45-91.

[3]  شاهنامه: يكم/ 30/ پانوشت 12.

[4] البنداري، 1970: 17-18؛ ترجمه فارسي: 6-7.

[5] بروخيم: 1/ 18-19/ 15-34.  

[6] مول: 1/ 19-20/ 14-34.

[7] مسكو: 1/ 33-34/ 9-23.

[8] خالقي: يكم/ 30/ 1-21.

[9] خالقي مطلق، 1382: 144.

[10]  قريب، 1356: 170-186؛ خالقي­مطلق، 1388: 142-145.

[11] نك، صفي­زاده، 1376: 162.

[12] نك، صفي­زاده، 1376: 171.

[13]  شاهنامه: يكم/ 275/ پانوشت 17.

[14]  بروخيم: 1/ 231-240/ 1815-1992.

[15]  مول: 1/ 182-189/ 1815-1992.

[16] مسكو: 1/ 264-272/ 1-177.

[17]  خالقي: يكم/ 275-281/ 1-182.

[18]  خالقي­مطلق، 1388: 154.

[19]  شاهنامه: يكم/ 339/ پانوشت 4.

[20] بروخيم: 1/ 290-297/ 156-273.

[21] مول: 1/ 227-232/ 157-273.

[22] مسكو: 2/ 56-61/ 112-206.

[23] خالقي: يكم/ 339-341/ 1-89.

[24]  خالقي­مطلق، 1388: 171.

[25] ابي­الخير، 1362: 319-340. 

|+| نوشته شده توسط آرش اکبری مفاخر در جمعه چهاردهم تیر 1392  |
 اهریمن

چاپ دوم


درآمدی بر 

اهریمن شناسی ایرانی


تهران: نشر ترفند

اردیبهشت 1392


|+| نوشته شده توسط آرش اکبری مفاخر در دوشنبه بیست و سوم اردیبهشت 1392  |
 بپیچید و برداشت خود از سرش


دکتر آرش اکبری­مفاخر


فصلنامه پاژ، سال اول، شماره اول، بهار 1387، صص133-142

 

بپيچيـد و برداشت خُود از سرش


 

چکيده

يکی از مشکلات واژگانی و معنايی شاهنامه مصراع «بپيچيد و برداشت خود از سرش» می­باشد.  اين مصراع به دو گونة متناقض معنا شده­است. با بررسی نمونه­های همسان نبرد گردآفريد و سهراب در شاهنامه؛ افراسياب و نوذر، پيلسم و گستهم و بيژن و تژاو و همچنين بررسی ساختار واژگانی و دستوری مصراع «بزد دست و برداشت خود از سرش» از شهريارنامه، به اين دريافت قطعی می­رسيم که معنای درست اين مصراع از شاهنامه اين­گونه است: «سهراب پيچيد و کلاه­خود را به نشانة پيروزی از سر گردآفريد برداشت». معنای اين مصراع بازتابی برجسته از تربيت فرهنگی و عزت نفس يک دختر ايرانی را نشان می­دهد.

کليدواژه

گردآفريد، سهراب، کلاه، کلاه­خود، تاج، برداشت خود از سرش.

 

در داستان رستم و سهراب پس از آنکه سهراب به دژ سپيد می­رسد، هجير در نبرد با او شکست می­خورد و به اسارت سهراب درمی­آيد. گردآفريد، دختر گژدهم، زره سواران جنگی پوشيده، گيسوی خود را در زير زره پنهان می­کند. او ترگ رومی بر سر می­نهد و به ميدان نبرد با سهراب می­رود. گردآفريد با سهراب می­جنگد، اما زمانی که ديگر تاب جنگيدن با سهراب را ندارد، می­گريزد. سهراب نيز به تاخت او را دنبال می­کند:

سپهبـــد  عنان  اژدها  را  سپـرد                    به خشم از جهان روشنايي ببــرد

چو آمد خروشـان به تنگ اندرش                   بپيچيـد و برداشت خود از سرش

رها  شد ز بنــــــد زره  موی او                   درفشان چو خورشيد شد روی او

(شاهنامه: 2/133/204-206)[1]

پس از برداشته­شدن کلاه­خود از سر گردآفريد، او باز هم می­گريزد، تا اينکه سهراب او را با کمند گرفتار می­کند.

    يکی از مشکلات واژگانی و معنايی شاهنامه در مصراع «بپيچيـد و برداشت خود از سرش» می­باشد. اين مصراع نقش مهمی در اين بخش از داستان رستم و سهراب و نيز شاهنامه دارد، به­گونه­ای که معنی آن بيانگر نحوة تربيت فرهنگی و عزت نفس يک دختر ايرانی است. شايسته آن است که در معنای اين مصراع از ديدگاه واژگانی، دستوری، معنايي و نيز آيين جنگاوری از ساير بخش­های شاهنامه بهره گيريم تا معنای درست اين مصراع را به حقيقت ­دريابيم.

   شاهنامه شناسان از گذشته تا امروز به دو صورت اين مصراع را معنی کرده­اند:

الف) گردآفريد کلاه­خود را از سر خويش برمی­دارد.

    بنداری مترجم شاهنامه به عربی(620-621 ه.) اين مصرع را به شکل زير ترجمه نموده­است:

«فولّت هاربه من بين يديه فرکض سهراب فی أثرها. فلمّا قرب منها ألقت البيضه عن رأسها فانسدلت قرونها و بان وجهها مستنيرا کالشّمس...»(الشاهنامه: 1/ 134): «... سهراب از پی او بتاخت. چون نزديک شد دختر کلاه­خود از سر بيفکند و گيسوانش آشکار گرديد و چهره­اش که چون خورشيد می­درخشيد، عيان شد»(آيتی، 1380: 102).

    مينوی با استناد به ترجمة بنداری می­نويسند:

«بنداری «ألقت البيضه عن رأسها» دارد و بنابراين «بجنبيد و برداشت خود از سرش» را به اين معنی فهميده که خود گردآفريد سر و موی خويش را برهنه کرده­است تا سهراب بداند که او مرد نيست و همين درست است»(مينوی، 1352: 15).

     ياحقّی نيز با توجه به ترجمة بنداری آورده است:

«فاعل «بجنبيد و برداشت» چنانکه بنداری مشخص کرده، خود گردآفريد است. برای آن اين کار را کرد تا سهراب متوجه شود که او زن است و از تلاش بی­حدّ خود برای دستگيری او شرمسار گردد»(ياحقی، 1368: 94).

     رستگار فسايي بيت را اين­گونه معنی کرده­است:

«... وقتی با خروش و ناورد و ويله­کنان به گردآفريد نزديک شد، گردآفريد بر زين جنبيد و کلاه­خود را از سر خويش برداشت تا سهراب بفهمد که با زنی در حال پيکار است و بدين وسيله از اسير کردن او و ادامة جنگ با وی منصرف شود»(رستگار فسايی، 1373: 126).

    کزازی نيز اين معنی را آورده و دلايل خود را اين­گونه بيان نموده­است:

«گردآفريد که می­داند تاب هماوردی با سهراب را ندارد، خُود از سر برمی­گيرد؛ بدين­سان، گيسوان انبوهش از بند زره رها می­شود و روی رخشانش آشکار. ... سنجيده و بآيين آن است که گردآفريد، خود، خُود از سر برگرفته­باشد؛ زيرا رسم و راهی در جنگاوری نبوده­است که پهلوان خُود از سر هماورد خويش برگيرد؛ جنگاوران با نيزه هماورد را از زين برمی­گرفته­اند و بر خاک درمی­افکنده­اند، يا با گرز بر تارک و خُود وی فرومی­کوفته­اند. پس چرا می­بايد سهراب، به شيوه­ای ديگرسان و نابهنجار، خود از سر هماورد برگرفته­باشد؟»(کزازی، 1381: 2/ 581-582).

 

ب) سهراب کلاه­خود از سر گردآفريد بر می­دارد.

    انوری و شعار با آوردن اين معنی، برای تأييد سخن خود ابياتی را از شاهنامة چاپ دبيرسياقی می­آورند. البـته اين ابيات در چاپ­های مول، مسکو و خالقی نيامده­است.

«چون سهراب نزد گردآفريد رسيد، کلاه­خود او را از سرش برداشت. ... گويا مرسوم اين بوده­است که برای تحقير طرف مغلوب، کلاه او را از سرش برمی­داشته­اند، چنانکه در جنگ رستم با افراسياب آمده­است(شاهنامه، چاپ دبيرسياقی: 1/ 269/ 89-90):

تهـمتـن  فروکــرد چنـگ  دراز           ربـود از سرش تـاج آن سرفـراز

به يک دست رستم کمر مانده­بود           به دست دگر تاجش از سر ربود

(انوریـ شعار، 1379: 100)

    جوينی با تأييد گفتة انوری و شاهد شعريش، دلايل خود را بيان می­کند:

«- رسم بر آن بوده که برای تحقير طرف مبارزه، کلاه از سرش برمی­داشتند تا شرمگين گردد.

- ديگر آنکه مرجع ضمير در «بپيچيد» و «برداشت» بايد سهراب باشد که فاصلة دو فعل به وی نزديک­تر است، نه آن دختر.

- سوم آنکه «پيچيدن» که به معنی از سويي به سوی ديگر شدن و حرکت دادن خود است، مربوط به کسی می­شود که می­خواهد کلاه از سر ديگری بردارد و آن سهراب است نه گردآفريد، زيرا وی نيازی به جنبيدن و تکان دادن خود از طرفی به طرف ديگر نبوده­است»(جوينی، 1382: 129-130).

   خالقی مطلق با توجه به فعل «پيچيدن» و نهاد آن، سهراب/ گردآفريد، هردو معنی را آورده­است:

«- چون سهراب به گردآفريد سخت نزديک شد، خم شد و ترگ گردآفريد را از سرش برداشت.

 - چون سهراب به گردآفريد سخت نزديک شد، گردآفريد خود را خم کرد يا عقب کشيد و ترگ خود را از سر برداشت».(خالقی­مطلق، 1380: 1، 505).

    وی برداشت نخستين را محتمل­تر می­داند، اما در ادامه می­نويسد که معنای ابيات پس از اين مصراع، برداشت دوم را تأييد می­کند.

  

پس از بررسی پيشينة پژوهش و ديدگاه شاهنامه­شناسان، شايسته است که برای دريافت معنای درست و حقيقی اين مصراع نگاهی به متن شاهنامه بيندازيم و موارد همسان با اين نبرد را از آن استخراج کنيم:

 

1) در پادشاهی نوذر پس از شکست ايران ، نوذر می­گريزد. پس از آنکه افراسياب از فرار او آگاه می­شود:

سپاه  انجمن کرد و پويان برفت            دمان از پس او همی­تاخت تفت

چو تنـگ انـدر آمـد بـر شهـريار          همـش تاختـن ديد و هم  کارزار

بدانسـان که آمد همی جست راه           که يـا سـر بـرد يـا بـرآرد کـلاه

(1/306/ 316-318)

پس از يک شب تعقيب و گريز، سرانجام نوذر به دست افراسياب گرفتار  و کشته­می­شود.

    اين ابيات که در آن­ها تصويری همسان با نبرد گردآفريد و سهراب ارايه شده، نشان می­دهد که برای افراسياب بريدن و بردن سر نوذر با ربودن کلاه او ارزشی هم­سنگ دارد و نشانی از پهلوانی و پيروزی بر هماورد است.

   کلاه­ربودن در جنگ به صورت مثل، به معنی به پيروزی دست يافتن هم به کار رفته­است:

زمانی که اسفنديار به رويين دز می­رود و با خواهرانش ديدار می­کند. آنها را از ميدان نبرد دور می­کند و می­گويد:

مبـــاشيد  با من  بدين  رزمگــاه                   اگر سر دهم، گر ستانم کلاه

(5/ 272/ 645)

    ربوده­شدن کلاه از سر، نيز نشان بی­ارجی و از دست دادن شکوه و بزرگی است:

در نبرد نخست رستم و سهراب هنگامی که رستم از دست سهراب جان به در می­برد، به سوی آب روان می­رود و به نيايش جهان­آفرين می­پردازد:

همی­خواست  پيروزی  و  دستـگاه        نبود آگه از بخش خورشيــد و ماه

که چون رفت­خواهد سپهر از برش         بخواهـــد ربودن  کلاه  از  سرش

(2/ 184/ 839-840)

در بيت دوم فلک به انسانی مانند شده که در بالای سر رستم حرکت می­کند و می­خواهد کلاه بزرگی و شکوه را با کشتن فرزند از سر او ­بربايد.

 

2) در داستان رزم پيلسم با ايرانيان، گستهم وارد ميدان جنگ با اين پهلوان تورانی می­شود و با نيزه به او حمله می­کند:

يل نامــــور، ترک پيـــــروزگر          بديــــد آنک نيزه  نبد  کارگر

يـکی تيـغ زد بر سـر تـرگ اوی          ربودش ز سر ترگ مانند گـوی

...برهنه سرش نيزه بشکسته خوار          فـرومـانـده بيـچاره در کـارزار

(2/111/17- 18، 21).

 

3) تژاو، پهلوانی تورانی و داماد افراسياب، تاجی دارد که افراسياب به او بخشيده­است. کيخسرو برای ربودن تاج از سر او هديه­های فراوانی در نظر می­گيرد:

که  تاج  تـــژاو آورد  پيش  من          وگر پيش  اين   نامـــدار انجمن

که  افراسيابش  به سر  بر نهـــاد                    ورا خواند بيــدار و روشن روان

(3/ 14/ 185-186)

    بيژن برای نبرد با تژاو و ربودن تاج او پای در ميدان می­نهد. پس از شکست سپاهيان تورانی، تژاو تنها می­ماند و:

همی­شد  گريزان  تـــژاو  دليـــر                   پسش  بيژن  نامبــــــردار  شير

خروشان و جوشان و نيزه به دست        تو گفتی که غرّنده­شيری­ست مست

             ... بيـفگنـد  نيـزه  بيـازيـد  چنـگ       چو بر کوه بر غــرم  تـازد  پلنـگ

بدان سان که شاهين ربايــد چکاو                   ربـود آن گـرانمـــايه  تاج  تـژاو

(3/69/683-684، 687-688)

    تژاو پس از ربوده­شدن تاجش به دست بيژن، می­گريزد ـ­ همانند گردآفريدـ  بيژن نيز در پی او می­تازد، اما تژاو- برخلاف گردآفريد که در حال فرار در کمند سهراب گرفتار می­شود- به نزد افراسياب می­رسد و از دست بيژن جان به درمی­برد.

 

4) در شهريارنامه پس از آنکه گشتاسپ ارهنگ­ديو را از ميان برمی­دارد، ناشناس روی به سيستان می­نهد. او در نزديکی سيستان به کوهساری می­رسد و در آنجا دو مرد دلاور را می­بيند. يکی از آن دو سوار جاماسپ و ديگری بانوی لهراسپ­شاه، مادرگشتاسپ، است که لباس مردانه پوشيده و کلاه بر سر نهاده­است. جاماسپ به سوی گشتاسپ می­تازد. گشتاسپ کمربند او را گرفته، از زين برمی­دارد و به زمين می­زند. سپس دست­های او را بسته و به اسارت خويش در می­آورد.

    هنگامی که بانوی لهراسپ، جاماسپ را با دستهای بسته می­بيند، به سوی گشتاسپ تاخته و گرزی بر سرش می­کوبد. گشتاسپ:

فرو شد ز بر  شاهزاده  چه تيــر           بيازيد چنگ و گرفتش چو شيـــر

بـرآوردش از جا و بنـهاد پسـت          دو دست از قـفا مادرش را ببست

پس از اسيرشدن، جاماسپ به زبان پهلوی به بانوی لهراسپ می­گويد:

به پهلو زبان گفت جامـاسپ راد           به بانـوی لهـراسپ کـای ماهـزاد

چنـان کن کت از سر نيفـتد کلاه           رخت بيند اين ترک پرخاشـخواه

بدانـد  که  بانـوی  ايـران  تويی           که زين­گونه در رزم شيران تويي

تو را پيـش ارجاسپ شـاه  آورد           سـر مـا بـه خـاک  سيـاه  آورد

چو بشنيد گشتاسپ آن گفتگوی            دلش­گشت تند و برافروخت­روی

بدانست­ کان مرد جاماسپ است           که فـرزانه دستـور لهراسپ است

سـوار دگـر هست خود مادرش            بزد دست و برداشت ­خود ازسرش

(شهريارنامه: 203- 204)

    در اين بخش از شهريارنامه که تصويری از نبرد هجير، گردآفريد و سهراب تکرار شده، مصراع «بزد دست و برداشت ­خود ازسرش» دقيقا" از نظر واژگانی، ساختار دستوری و معنايي، همان مصراع «بپيچيـد و برداشت خود از سرش» می­باشد. با وجود اين مصراع در شهريارنامه ترديدی در شناخت نهاد جمله و معنای آن باقی نمی­ماند. اين مصراع گواهی دقيق و محکم برای شناخت درست ساختار و معنای مصراع شاهنامه است.

    با توجه به اين نمونه و بررسی نمونه­های همسان ديگر در شاهنامه به اين دريافت می­رسيم که: ربودن کلاه/ کلاه­خود/ تاج از سر هماورد، به ويژه هماوردِ در حال گريز، يکی از آيين­های جنگی بوده­ و ارزشی همسان با بريدن سر او دارد. ربودن کلاه/ کلاه­خود/ تاج، نشانة پيروزی بر هماورد و از دست دادن آن، نشان بی­ارجی و از بين رفتن شکوه و بزرگی فرد است.

    بنابراين با قطعيت می­توان گفت:

معنای درست مصراع «بپيچيـد و برداشت خود از سرش» اينگونه است: سهراب پيچيد و کلاه­خود را به نشانة پيروزی از سر گردآفريد برداشت.

 

 

 

 

کتاب­نامه

- انوری، حسن- شعار، جعفر، 1380: غمنامة رستم و سهراب، انتخاب و شرح، تهران: قطره.

- بنداري اصفهاني، فتح بن علي،1380: شاهنامه فردوسي تحرير عربي، ترجمة عبدالمحمد آيتي، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي، چ اول.

- البنداری، الفتح بن علی، 1970: الشاهنامه، به کوشش عبدالوهاب عزام، تهران.

- جوينی، عزيزالله، 1382: رستم و سهراب، تصحيح و توضيح، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

- خالقي مطلق، جلال،1380: يادداشت­های شاهنامه، بخش يکم، نيويورک.

- رستگار فسايی، منصور ، 1373: حماسة رستم و سهراب، شرح و توضيح، تهران: جامی.

- فردوسي، ابوالقاسم، 1366: شاهنامه، ج1؛ 1370: ج2؛ 1371: ج3؛ 1373: ج4؛ 1375: ج5؛ 1384: ج6، به کوشش جلال خالقی مطلق، نيويورک و کاليفرنيا، چ اوّل.

- ــــــــــــــــ، 1374: شاهنامه، چاپ مسکو، سعيد حميديان، تهران: دفتر نشر داد، چ اوّل.

- ـــــــــــــــ، 1376: شاهنامه، چاپ ژول مول، تهران: شرکت سهامی کتاب­های جيبی، چ پنجم.

- مينوی، مجتبی، 1352: داستان رستم و سهراب از شاهنامه، تصحيح و توضيح، تهران: انتشارات بنياد شاهنامة فردوسی.

- کزازی، ميرجلال­الدّين، 1384: نامة باستان، ج2، ويرايش و گزارش، تهران: سمت، چ اوّل.

- ياحقّی، محمّدجعفر، 1368: سوکنامة سهراب، تهران: توس، چ اوّل.

 

- Wollf, F. 1965; Glossar zu Firdosis Schahname, Berlin,

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 



1. ابيات براساس شاهنامه چاپ جلال خالقی مطلق می­باشد.

|+| نوشته شده توسط آرش اکبری مفاخر در پنجشنبه دهم اسفند 1391  |
 آرش و جشن تیرگان

ياهو

 دفتر دوم فردوسی‌پژوهی

به کوشش و ویرایش: یاسر موحدفرد/ با همکاری: خانه‌کتاب و بنیاد فردوسی
ناشر: خانه‌کتاب؛ تهران/ نوبت چاپ: اول- 1390
تعداد صفحه: 703/ شمارگان: 1500 نسخه/ قیمت: 145000ریال


 

آرش و جشن تيرگان در نگاه موبدان

 

آرش اكبري مفاخر


 

 

چكيده

اين مقاله با شيوة توصيف متني، چگونگي زدودن نام آرش كمانگير از جشن تيرگان را مورد بررسي قرار مي­دهد. كهن­ترين اشاره به آرش در تيريشت اوستا آمده و جشن تيرگان، يكي از جشن­هاي باران در ايران، به وي نسبت داده­ شده­است. موبدان و دبيران زردشتي در گذر از ادبيات اوستايي به پهلوي و فارسي زردشتي، به دو شيوه با شخصيت آرش برخورد كرده­اند: گروه نخست نام آرش را ذكر و از او به نيكي ياد كرده­اند كه تنها دو اشاره در رسالة ماه­فروردين روز خرداد و ديباچة شاهنامة ابومنصوري از آن بر جاي مانده­است. گروه ديگر مترجمان اين رساله و استفاده­كنندگان از شاهنامة ابومنصوري يا منابع اصلي آن در دستنويس­هاي پهلوي و متون فارسي زردشتي بوده­اند كه نام آرش را از جشن تيرگان زدوده و زو پسر تهماسپ را جايگزين وي كرده­اند. برخورد فردوسي با نام آرش در شاهنامه نيز با انديشة اين گروه همسان است.

كليدواژه

تيرگان، آرش، زو، دستنويس­هاي پهلوي، متون فارسي زردشتي، شاهنامه.

 

مقــــدمه

داستان تير(تيشتر/ تشتر)، ايزد باران، كه در نبردي حماسي بر اپوش، ديو خشك­سالي، پيروز مي­شود و پس از آن باران­هاي تند اهورايي شروع به باريدن مي­كند، در تيريشت اوستا آمده­است. يكي از ويژگي­هاي باارزش تيريشت، اشاره به داستان تيراندازي آرش كمانگير و  بيان پيوند سه­گانة «ايزد تير، باران و آرش» است: 

........................................

.....................................................

دريافت

آرش كمانگير از مردمي­ترين چهره­هاي اساطير و حماسه­هاي ايراني است كه از آغاز ادبيات ايراني مورد توجه مردم ايران بوده­است، اما بسياري از موبدان و دبيران زردشتي از سر بي­مهري با آرش كمانگير برخورد كرده­ و نام و داستان او را از اساطير و حماسه­هاي ايراني زدوده­اند. با بررسي توصيفي متون ايراني مي­توان برخورد موبدان و دبيران زردشتي با آرش كمانگير را در دو دستة كلي تقسيم­بندي كرد:

1) گروهي كه از آرش كمانگير به نيكي ياد كرده و داستان او را بيان نموده­اند:

          - روايت تيريشت اوستا

          - روايت رسالة ماه­فروردين روز خرداد

          - روايت ديباچة شاهنامة ابومنصوري

2) گروهي كه نام آرش كمانگير را از داستان­ها و روايت­هاي ايراني زدوده­اند:

2-1) افرادي كه نام آرش را در ترجمة­هاي فارسي زردشتي رسالة ماه­فروردين روز خرداد حذف كرده­اند:

          - ترجمة منثور از روايت كامه بهره در روايات داراب هرمزديار

          - ترجمة منظوم انوشيروان پسر مرزبان در كتاب وصف امشاسفندان

2-2) آفرادي كه در عين آشنايي با آرش و آوردن نام او در آثار خود، داستان آرش را به زو پسر تهماسپ نسبت داده­اند:

- روايت جاماسپ­نامة فارسي زردشتي

- [روايت فردوسي در شاهنامه]

2-2) افرادي كه نام آرش را از داستان تيراندازي و گزارش جشن تيرگان حذف كرده­اند:

- روايت دستنويس پهلوي ج4

2-4) افرادي كه داستان تيراندازي آرش و جشن تيرگان را به نام زو پسر تهماسپ گزارش كرده­اند:

- روايت دستنويس پهلوي م. او29

- روايت فارسي زردشتي در روايات فارسي هرمزديار فرامرز.

.......................................

..................................................

Arash and Tirgan celebration

in Zoroastrian priest view

 

 

 

Arash Akbari Mafakher Ph. D.


Abstract

This article in a descriptive way study on how name of Arash Kamangir has been removed . The oldest point to Arash is in Tirisht and Tirgan celebration, one of the rain celebration in Iran, that attribute to him. Zoroastrian priest ( Mobedan) and secretaries ( Dabiran ) of Zoroastrian in two ways encounter with Arash personality in moving from Avestan literature to Pahlavi and persian texts of Zoroastrian : first group mention to his name as a good person and there are just two notices in a pamphlet of  Mahe Farvardin Rooze Khordad and in the preface of Shahnamye Abou Mansouri that remained today. The other group is the translators of the pamphlet and  users of Shahnameye Abou Mansouri or the original sources in manuscripts of Pahlavi and Persian texts of Zoroastrian that removed Arash ’ s name fram Tirgan celebration and replace it with Zou the name of Tahmasp son instead . Fedowsi encounter with Arash ’s name like this group.

Keywords :

Tirgan, Arash , Zou , Pahlavi , Manuscripts , Persian texts of Zoroastrian , Shahname

|+| نوشته شده توسط آرش اکبری مفاخر در دوشنبه شانزدهم مرداد 1391  |
 اهریمن شناسی
 

معرفی کتاب

 

درآمدی بر

 

اهریمن شناسی ایرانی

 

 

نامه ایران باستان

 

مجله بین المللی مطالعات ایرانی

 

 

شماره ۱۹-۲۰

 

۱۳۸۹

 

|+| نوشته شده توسط آرش اکبری مفاخر در جمعه بیست و ششم خرداد 1391  |
 روان انسانی در حماسه های ایرانی چاپ دوم

 

چاپ دوم

 

 

روان انسانی در حماسه های ایرانی

 

 

آرش اکبری مفاخر

 

تهران

انتشارات ترفند

اردیبهشت ۱۳۹۱

 

|+| نوشته شده توسط آرش اکبری مفاخر در دوشنبه یکم خرداد 1391  |
 دو مقاله جدید درباره شاهنامه به مناسبت روز بزرگداشت فردوسی
ياهو

 

كريمان كيست؟

برپاية دستنويس هفت­لشكر گوراني

 

مجله جستارهای ادبی  (ادبیات و علوم انسانی سابق)

دانشگاه فردوسی مشهد

پاییز 1390

 

آرش اكبري مفاخر

 

                   چكيده

واژة «كريمان» ظاهر̋ا در هيچ­يك از داستان­هاي مربوط به گرشاسپ در اوستا، متون پهلوي و متون فارسي زردشتي نيامده­است. اين واژه در دو بيت از داستان­هاي رستم و سهراب، و رستم و اسفنديار شاهنامه آمده­است. فرهنگ­نويسان و شاهنامه­شناسان دو برداشت متفاوت از اين ابيات داشته­اند؛ گروهي كريمان را نام پدر نريمان و گروهي ديگر آن را واژه­اي عربي و به­معناي بخشنده و جوانمرد پنداشته­اند. ازآنجا كه متون حماسي به ديگر زبان­هاي ايراني نيز يكي از سرچشمه­هاي شاهنامه­شناسي است، دستنويس هفت­لشكر به زبان گوراني و ديگر متون زبان و فرهنگ گوراني براي پي­بردن به كاربرد واژة كريمان راه­گشاست. واژة كريمان و گشتة آن يعني «قهرمان» بارها در اين دستنويس و ديگر دستنويسها و متون گوراني به­عنوان دو شخصيت، پدر نريمان و پهلوان دوران هوشنگ و تهمورث، آمده­است؛ بنابراين با توجه به اين متون مي­توان گفت كه در شاهنامه كريمان نام دو شخصيت است: 1) نام پدر نريمان در داستان رستم و سهراب 2) نام فرزند هوشنگ در داستان رستم و اسفنديار و فردوسي در يادكرد واژة كريمان به سرچشمة ديگري غير از گزارش­هاي خداينامه و شاهنامة ابومنصوري نظر داشته­است.

كليدواژه

كريمان، نريمان، شاهنامه، گوراني، هفت­لشكر.

 

واژة «كريمان» دو بار در شاهنامة فردوسي به­كار رفته­است (Wolff, 1965: 648). نخست در داستان رستم و سهراب:

    ور ايدونك آيد از اختر پسر               ببندش  به   بازو   نشان  پدر

به  بالاي سام   نريمان  بود                 به مردي و خوي كريمان بود

                      فرود آرد  از ابر پرّان  عقاب              نتابد  به  تنـــدي  برو  آفتاب 

(فردوسي، 1386: 2/ 124/ 87-90)

و ديگر بار در داستان رستم و اسفنديار:

جهـــاندار داند كه دستان سام          بزرگست و با دانش و نيك­نام

همان سام پور نريمان بُده­ست            نريمان گرد از كريمان بده­ست

    بزرگست و هوشنگ بودش پدر        به گيتي سيم خسرو  تاجبخش

(فردوسي، 1386: 5/ 346/ 649-651)

    اين دو بيت در چاپ­هاي ديگر شاهنامه از جمله مول (1376: 2/ 42/ 125؛ 4/ 308/ 3038) و مسكو (1374: 2/ 176/ 103؛ 6/ 257/ 648) آمده­است[1]. واژة «كريمان» در تمام نسخه­هاي مورد استفادة خالقي (دستنويس فلورانس 614، دستنويس لندن 675 و ...) و همچنين در نسخه­هاي تازة­يافتة شاهنامه (دستنويس حاشيه ظفرنامه807، ص225؛ دستنويس مركز دايره المعارف سده8، ص141، 552؛ و دستنويس سن­ژوزف سده 7-8، ص123)[2] هيچ خوانش يا نگارش ديگري ندارد.

    واژة كريمان در داستان رستم و سهراب به روايت نقالان (زريري، 1369) و روايت­ گوراني (بهرامي، 1389: 2. 51-88) نيامده­است. همچنين در غررالسير (ثعالبي، 1963)، الشاهنامه، كهن­ترين ترجمة عربي بازمانده از شاهنامه (البنداري، 1970)[3]، گرشاسپ­نامه (اسدي طوسي، 1354)، طومار نقالي هفت­لشكر (افشاري-­مدايني، 1377) و روايت­هاي شفاهي (انجوي شيرازي، 1354؛ 2535؛ 2537) به نظر نرسيد.

    گذشته از آن در متون اوستايي ازجمله هوم­يسن (راشد محصل، 1364)؛ فروردين­يشت (بند 61، 134) و رام­يشت (بند 27-29)، ونديداد (Darmesteter, 1898: 1. 10) و متون پهلوي ازجمله دينكرد (Madan, 1911: II.802-803)[4] ، روايت پهلوي (Dhabhar, 1913: 18)[5] ، مينوي خرد (پ26، ب49-53؛ تفضلي، 1379: ص46، 105-108) و دستنويس م. او29 (ص2-22؛ مزداپور، 1378: 121-151) و متون فارسي زردشتي همچون صد در بندهش (در20؛ دابار، 1909: 86-92)، روايات داراب هرمزديار (اونوالا، 1922: 61-65) و روايت منظوم آن (جنگ روايات ديني...: ج1، برگ36ب-39 الف) كه به داستان­هاي گرشاسپ مي­پردازند، هيچ سخني از نام و كردار «كريمان» به ميان نيامده­است.

    از ديرباز تا كنون فرهنگ­نويسان و شاهنامه­شناسان واژة كريمان را به دوگونه معنا كرده­اند:

گروهي با توجه به همين دو بيت شاهنامه كريمان را نام پدر نريمان دانسته­اند. برهان (1362: 3. 1634)، بغدادي (1382: 310)، محمدپادشاه (بي­تا: 5. 3402)، رشيدي (1337: 2. 1125)، [بر وزن نَريمان]، يوستي(1963: 162)[Kerīmān] و ولف (1965: 648)[Karīmān] از اين گروه هستند. همچنين كريستن­سن (1381: 190) و آموزگار (1387: 366) كريمان را نام شخصيتي در شاهنامه دانسته­اند و اين واژه را تركيبي از «كر» از كرشاسپ و «مان» از نريمان مي­دانند. خطيبي (1390: 415-416) نيز كريمان را احتمالا تحريفي از نام گرشاسپ يا لقبي براي وي مي­داند. و همچنين «در شماري از منظومه­هاي متأخر و روايات و اشعار عاميانه، پهلواني به نام «كريمان» در داستانهاي ملي ايران ديده­مي­شود ... كه فرزند برزو و نبيرة تهمتن است.»(آيدنلو، 1390: 895).

    گروهي ديگر كريمان را از واژه­هاي عربي شاهنامه و به معناي جوانمرد و بخشنده دانسته­اند:

معين (مقدمة برهان قاطع: 1. نودوپنج)، معين­فر (Moïnfar, 1970: 41) انوري-گيوي (1379: 78؛ 1378: 142)، رستگار فسايي(1373: 103؛ 1374: 205)، خالقي مطلق (1380: 498) جويني(1374: 71؛ 1382 :103)، كزازي (1384: 172) و آيدنلو (1386: 15-20؛ 1390: 895) از اين گروه هستند.

    از آنجايي كه نگارنده مشغول تصحيح، آوانگاري و ترجمة دستنويس هفت­لشكر، منظومه­اي حماسي به زبان گوراني[6]، مي­باشد، بارها به واژة كريمان در اين متن برخورده­كرده­است كه مي­تواند راهنماي خوبي به كاربرد اين واژة باشد. ازاين­رو متن گوراني، آوانگاري و ترجمة اين بخش­ها آورده­مي­شود:

 

1)     كريمان پدر نريمان

1-1) كريمان

-­ برگ 30 ب:

          ساتي ژي ورتر، خفته بيم ني جا           آما نه خواوم، سام كينه­خواه[7]

          ... واتش: اي فرزند!، بياوم و داد           زبانة آير، عمرم دا و باد

          نه رزم و جنگ بي، نوة نريمان              نامام او نظر، پور كريمان

          ايمجار مذانوم[8]، اولاد ويمن                 گرفتار بين، ديده­ش[9] نه ريمن

sât-e: že: war-tεr, xafta bim ne: ǰâ

âmâ na xâw-εm, Sâm-e kina-xwâh

… wât-εš εy farzand!, ba-yâwu:m wa dâd

zabâna-y âyεr, ‘omr-εm dâ wa bâd

na r̊azm u ǰaŋ bi, nawa-y Nar̊i:mân

nâmâm aw nazar, pur̊-e Kar̊i:mân

e:mǰâr ma-δânu:m, awlâd-e we:m-εn

gεrεftâr biεn, dida-š na r̊e:-m-εn

ساعتي پيش ازين خوابيده­بودم كه سام كينه­خواه، به خوابم آمد،

گفت: اي فرزند! به دادم برس؛ (زيرا) زبانة آتش عمرم را به باد داد.

نوة نريمان در ميدان رزم و جنگ بود كه ديگر پور كريمان را نديدم،

اكنون مي­دانم كه فرزند خود من گرفتار شده و چشم به راه من است.

- برگ135 الف-ب:

          ايمشو ديم و خواب[10]، سام نريمان                   جوشيا پي رزم، پُور[11] كريمان

          اسباب روي جنگ، چني گاوَ سر           كمند و كمان، پي عرصة خطر

پي روز هيجا، كاوياني­درفش               مچيا وَ اَمداد، طوس زرين­كفش

e:m-ša:w dim wa xâb, Sâm-e Nar̊i:mân

ǰušyâ pe: r̊azm, pu:r̊-e Kar̊i:mân

asbâb-e r̊u:y ǰaŋ, čani gâwasar

kamand u kamân, pe: ‘arsa-y xatar

pe: r̊u:z-e he:ǰâ, Kâwi:yâni-dεrafš

ma-čyâ wa amdâd, Tus-e zar̊in-kafš

امشب سام نريمان را به خواب ديدم، پور كريمان براي رزم جوشان بود،

رزم­افزار روز جنگ با گرز گاوسر، و كمان و كمند را براي ميدان خطر (پوشيده­بود)،

كاوياني­درفش را براي روز نبرد (برداشته­بود) و به ياري طوس زرينه­كفش مي­رفت.

- برگ 144ب- 145الف:

          اگر مذانم[12]، مردانش بي­شُوِن                چندتن مبارز، زياتر ژ تُوِن

          اگر كه ذانام[13]، چاره­م[14] ناچارِن             دشمن بي­حساب، چون سنگ و[15] خارن

          گريزان فرزن!، و كس عيب نين            بزن و[16] بگريز، ژ ازل بين

          مگر نشنفتي، سام نريمان                    نصيحت موات:، او به كريمان

          ژ جاي اختيار، نمانو و دست               ذانا[17] راي نجات، يك­سر مبو بست

          ار نجات نوي، مگريزيم و تار               بدنامي مانو، پري روزگار

agar ma-δânεm, mardân-εš be:-šu:w-εn

čand-tan mubârεz, zi:yâtεr ža to:w-εn

agar kε δânâm, čâra-m nâ-čâr-εn

dušman be:-hasâb, čo:n saŋ u xâr-εn

gure:zân, farzan!, wa kas ‘ayb niεn

bεzan u bugre:z, ža azal biεn

magar našnafti, Sâm-e Nar̊i:mân

nasihat mawât, aw ba Kar̊i:mân

ža ǰây axti:yâr, namâno: wa dast

                             δânâ r̊ây naǰât, yak-sar mabo: past

ar naǰât nawi, magre:z-im wa târ

bad-nâmi mâno:, pεr̊y  r̊u:zagâr

اگر بدانم مردانشان بي­شمارند و چندتن مبارز بيشتر از تواند،

اگر كه بدانم، چاره­ام بدون چاره است و دشمن چون سنگ و خار بي­شماره­اند،

اي فرزند! گريختن بر كسي ننگ نيست، بزن و بگريز از روز ازل بوده­است.

مگر نشنيده­اي كه سام نريمان از كريمان پند مي­گفت:

در جايي كه اختيار در دست نمانده­است و مي­داني راه نجات يكسره بسته­مي­شود،

اگر راه نجاتي نماند، به­پنهاني مي­گريزيم و بدنامي براي روزگار مي­ماند.

- برگ 235 ب:

          شاهي جواهرپوش، ايد شنفت به گوش    غُرا[18] وينة ابر، برآورد خروش

          ... خيال من ايدِن، آمام ني ولات           شاه بو و عبدم، نه­روي سربساط[19]

          تمام طايِفة، زال نريمان                      كروم به چاوش، پور كريمان[20]

šâh-e J̌awâhεr-puš, e:d šεnaft ba guš

γur̊â we:na-y abr, bar-âwεrd xur̊u:š

… xεyâl-e mεn e:d-εn, âmâm nay wεłât

šâh bo: wa ‘abd-εm, na r̊u:y sar-bεsât

tamâm tâyεfa-y, Zâl-e Nar̊i:mân

kεr̊u:m ba čâwεš, pur̊-e Kar̊i:mân

شاه جواهرپوش اين (سخن) را به گوش شنيد، مانند ابر غرش كرد و خروش برآورد:

... انديشة من براي آمدن به اين سرزمين اين است كه شاه در هر بساطي بندة من شود.

تمام طايفة زال نريمان و همچنين پور كريمان (= رستم) را چاووش خود كنم.

- برگ 243 ب:

          پيلَتن شنفت، مُوش[21] بي و درفش                   رنگ رخسارش، به­ قين بي بنفش

          درلحظه فرماش، آوردن يك فيل           خروشا به خشم، وينة رود نيل

          كلة ديوْ سفيد، نياش نه­روي سر             بَور[22] بيانش، پوشا پري شر

          دستة پالهنگ، وستش نه باهو               يك­صد و[23] شصت تير، پيكان وينة مو

          نيا نه تركش، نوة نريمان                     طلب كردش زال، پُور[24] كريمان

Pilatan šεnaft, mu:-š bi wa dεrafš

r̊aŋ-e r̊uxsâr-εš, ba qin bi banafš

dar-lahza farmâ-š, âwεrdεn yak fil

xur̊u:šâ ba xεšm, we:na-y r̊u:d-e nil

kała-y De:w-sεfe:d, nεyâ-š na r̊u:y sar

bawr-e bayân-εš, pu:šâ pεr̊y šar̊

dasta-y pâlahaŋ, wast-εš na bâhu:

yak-sad u šast te:r, pεykân we:na-y mu:

nεyâ na tarkεš, nawa-y Nar̊i:mân

talab kεrd-εš Zâł, pur̊-e Kar̊i:mân

پيلتن شنيد، موهايش همانند درفش راست شد و رنگ رخسارش از كينه، بنفش شد.

بي­درنگ دستور داد، فيلي را آوردند و از سر خشم همانند رود نيل خروشيد.

كلة ديو سفيد را بر روي سر گذاشت و ببر بيان را براي جنگ پوشيد.

دستة پالهنگ را به بازو بست، يك­صد و شصت تيرِ پيكان همچون مو را،

نوة نريمان (= رستم) در تركش گذاشت. پور كريمان (= رستم) زال را طلب­كرد.

- برگ 314 ب:

          گرز نه­صد من، هورگردش نه خاك        آويزانش كرد، به حلقة فتراك

          گرد به دستوه، نيزة اژدروار                  پا دا به ركاب، و رخش بي سوار

          شاه فرما تمام، بگ و[25] بزرگان              بچون بو ركاب، پور كريمان

gurz-e no:h-sad man, hu:r̊gεrt-εš na xâk

âwe:zân­-εš kεr̊d, ba halqa-y fεtrâk

gεrd ba dast-awa, nεyza-y aždar-wâr

pâ dâ ba r̊εkâb, wa R̊̊̊axš bi suwâr

šâ farmâ tamâm, bag u buzurgân

bε-ču:n baw r̊εkâb, pu:r̊-e Kar̊i:mân

(رستم) گرز نه­صد من را از خاك برداشت و به حلقة فتراك زين آويزان كرد.

نيزة اژدروار را به­دست­گرفت، پا در ركاب زد و بر رخش سوار شد.

شاه فرمود: همة بيگ و بزرگان، در ركاب پور كريمان (= رستم) باشند.

-­ و همچنين در روايت هورامي (ترجمه­شده به كردي) داستان رستم و سهراب (ص82):

به شان و باهو، وه­ك سامه و روستم        خنجر ئه­كيشي، له چرخي حه­وتم

به بالا عيني، سامه و نريمان                 هر وه كو زاله، پوري كريمان

ba šân u bâhu, wak Sâm-a w R̊ustam

xanǰar ’akiše:. la čarx-e hawtεm

ba bâlâ ‘ayn-i, Sâm-a w Nar̊i:mân

har wa ku Zâl-a, pu:r̊-i Kar̊i:mân

به شانه و بازو همانند سام و رستم است، خنجر مي­كشد از چرخ هفتم،

به بالا همانا سام و نريمان است، همانا خودِ زال، پور كريمان، است.

-­ در سام­نامه (ص75) نيز كريمان نام شخصيتي، احتمالاًً پدر نريمان دانسته­شده­است:

چه شد سام نيرم، نريمان كجاست                   كجا رفت  قارن، كريمان كجاست

 

1-2)        كريمان = قهرمان

كريمان نام يا صفتي با عنوان «قهرمان» دارد كه در برخي نمونه­ها به جاي كريمان از آن استفاده شده­است. احتمالا واژة قهرمان (پهلوي:kuhrumân )[26] كه در نوشتار و گفتار به كريمان بسيار نزديك است، كم­كم به­جاي هم به­كار رفته­اند. البته در گويشهاي گوراني كهريمانkahrimân / كهرمان  kahrεmânبه جاي «قهرمان» كاربردي عام دارد.

-­ برگ 53 الف (در توصيف برزو):

          نريمان­قامت، قهرمان­سينه                    پيلتن­پيكر، سهراب­قرينه

          گرشاسب­غريو، فرامرزهيبت                 كي­كاوس­نژاد، نوشيروان­نكحت

          وينة ديوْ سفيد، سنگينن سامش             رستم چون مرغِن، نه بند دامش

Nar̊i:mân-qâmat, Qahramân-sina

Pilatan-pe:kar, So:hrâb-qarina

Gar̊šâsεb-γare:w, Fεrâmarz-he:bat

Kay-kâwεs-nažâd, Nu:še:rawân-nakhat

we:na-y De:w-sεfe:d, saŋin-εn sâm-εš

R̊ustam čo:n mεrγ-εn, na band-e dâm-εš

نريمان­قامت، قهرمان­سينه، پيلتن­پيكر، سهراب­قرينه،

گرشاسب­غريو، فرامرزهيبت، كي­كاوس­نژاد و نوشيروان­نكحت (است).

همانند ديو سفيد سهمش (= ترسش) سنگين است و رستم در بند دامش همانند مرغي است.

برگ 66 الف (در توصيف برزو):

          شهنشاهي ايران!، زنهار صد زنهار          ژ گرز برزو، غنيم خونخوار

          وينة قهرمان، مغرُو[27] به قار                         وينة سهرابِن، نه ميدان كار

Šahanšâh-e E:rân, zεnhâr sad zεnhâr

ža gurz-e Barzu:, γani:m-e xu:n-xwâr

we:na-y Qahramân, ma-γur̊o: ba qâr

we:na-y So:hrâb-εn, na me:dân-e kâr

اي شاهنشاه ايران! زنهار صد زنهار! از گرز برزو، آن دشمن خونخوار،

همانند قهرمان به­قهر مي­غرد و در ميدان كارزار همانند سهراب است.

- برگ 68 الف:         

          رستم وات: فرزند!، تا قهرمان بي           شيران[28] و تاوِش، گشت و آمان بي

          تا ياوا و كام، نريمان قار                    ديوان و تاوِش، فرار بي فرار

          تا كه سام آما، نه عرصة مصاف             ديوان فرار كرد، تا و كوه قاف

          ايمجار زال آما، نه روي كارزار             خالي كرد زمين، ژ مرد خونخوار

ايمجار ژو دُما، من ياوام و كام             بور فنا كردم، و تيغ بي­رام

R̊ustam wât farzand!, tâ Qhramân bi

še:rân wa tâw-εš, gεšt wa âmân bi

tâ yâwâ wa kâm, Nar̊i:mân-e qâr

de:wân wa tâw-εš, fεrâr bi fεrâr

ta kε Sâm âmâ, na ‘arsa-y masâf

de:wân fεrâr kεr̊d, tâ wa ko:h-e Qâf

e:mǰâr Zâl âmâ, na r̊u:y kâr̊azâr

xâli kεr̊d zame:n, ža mard-e xu:n-xwâr

e:mǰâr žaw domâ, mεn yâwâm wa kâm

bawr fanâ kεr̊d-εm, wa te:γ-e be:-r̊am

رستم گفت: اي فرزند! تا قهرمان بود، شيران از تاب او همگي در امان­خواهي بودند.

تا نريمان قهار به كام رسيد، ديوان از تاب او در فرار بودند، در فرار.

تا سام به ميدان كارزار آمد، ديوان تا كوه قاف فرار كردند.

سپس زال به عرصة كارزار آمد و زمين را از مردان خونخوار خالي كرد.

اكنون، پس از آن، من به كام رسيده­ام و ببر (بيان) را به شمشير بي­رحم فنا كردم.

-­ برگ 95 ب:

          دستان تواسا، ويارا ژ حد[29]                            رو كرد و رستم، وات اي[30] بي­خرد[31]

          واتش: فرامرز، قهرمان­نژاد                            و عبس عبس، سرش داي نه باد

Dastân tuwâsâ, wεyârâ ža had

r̊u: kεr̊d wa R̊ustam, wât εy be:-xεrad!

wât-εš Fεrâmarz, Qahramân-nεžâd

wa ‘abas-‘abas, sar-εš dây na bâd

دستان نااميد شد و از حدّ خود درگذشت، به رستم روي كرد و گفت: اي بي­خرد!

به او گفت: سر فرامرز قهرمان­نژاد را به بيهودة بيهوده به باد دادي.

-­ برگ 233 ب- 234 الف:

          برزو وات: بابا!، صاحب­عقل و[32] فام!      عبس مكري، خيالان خام

           …كون پيغمبران؟، تمامي بين طي        كو پادشاهان؟، كيومرث كي،

          كو چي جمشيدشاه؟، كو چي كي­قباد؟     كو چي منوچهر؟، كو كاوة حداد؟

          كو چي قهرمان؟، صاحب­دست و[33] گرز   ژ لاي او كم بي، صد كوه چُه البرز

Barzu: wât bâbâ!, sâhεb ‘aql u fâm!

‘abas ma-kεr̊i, xεyâlân-e xâm

… kun pe:γambarân, tamâmi bin tay

ku pâdεšâhân, Kayumars-e Kay

ku či J̌amše;d-šâh, ku či Kay-qubâd

ku či Mano:čεhr, ku Kâwa-y hadâd

ku či Qahramân, sâhεb-dast u gurz

ža lây aw kam bi, sad ko:h čo:ε Alburz

برزو گفت: بابا! اي صاحب عقل و فهم! بيهوده خيالان خام مي­پروري.

... پيغمبران كجايند؟، تمامي آنان درگذشتند، پادشاهان كجايند؟، كيومرث كي (كجاست)؟،

جمشيدشاه كجا رفت؟، كي­كقباد كجا رفت؟، منوچهر كجا رفت؟، كاوة آهنگر كجاست؟

قهرمانِ صاحب­دست و گرز كجاست كه صد كوه چون البرز در پيش او چيزي نبود.

-­ در بيت زير از دستنويس جواهرپوش (برگ 34 الف) ظاهرا از كريمان به­عنوان پدر گرشاسپ ياد شده­است:

          گرشاسب نمانا، كو شي كريمان             كو سام سوار، دلير دوران

Garšâsb na-mânâ, ku: ši Kar̊imân

Ku; Sâm-e suwâr, dεle:r-e dawrân

گرشاسب نماند، كريمان كجا رفت؟ سام سوار، دلير دوران، كجاست؟

-­ همچنين دستنويس قهرمان­نامة گوراني منسوب به درويش­قلي كرندي (1236-1316 هـ) در 3000 بيت به شرح پهلواني­هاي قهرمان پدر نريمان مي­پردازد (نك، صفي­زاده، 1376: 362؛ لطفي­نيا، 1388: 183)[34].

1-3)        كريمان قهرمان

در برخي نمونه­ها از صفت قهرمانِ كريمان شخصيت مستقلي ساخته شده­است و در كنار كريمان به كار رفته­است:

 -­ برگ96 الف:

          رو كرد نه برزو، زال زرهاني                واتش به­پوشه، زره كياني

          وينة قهرمان، گرز بگير به دست            پا در و ركاب، قرلان سرمست

          اسلحه به­پوش، جايْ درنگ نين          كه من ايمشو خواو[35]، پشيوِم ديِن

          اسلحه پوشا، برزوي نامور                   پا دا نه ركاب، چني زال زر

          زال ديا و خشم، نوة كيْ ­كيان             خشم ها نه سرش، وينة كريمان  

­r̊u: kεrd na Barzu:, Zâl-e zar̊hâni

wât-εš ba-pu:ša, zεre kayâni

we:na-y Qahramân, gurz ba-ge:r ba dast

pâ dar wa r̊εkâb, Qarlân-e sarmast

aslaha ba-puš, ǰây deraŋ niεn

kε mεn e:m-ša:w xâw, paši:w-εm diεn

aslaha pušâ, Barzu:-y nâmawar̊

pâ dâ na r̊εkâb, čani Zâl-e zar̊

Zâl dεyâ wa xεšm, nawa-y kay-kayân

xεšm hâ na sar-εš, we:na-y Kar̊i:mân

زال ِزرهاني به برزو روي­كرد و گفت: زره كياني را بپوش،

همانند قهرمان گرز را به­دست­گير و پا در ركاب قرلان سرمست بزن،

رزم­افزارت را بپوش كه جاي درنگ نيست؛ زيرا من امشب خوابي پريشان ديده­ام.

برزوي نامور رزم­افزار پوشيد و همانند زال زر پا در ركاب زد.

زال، نوة كي كيان، را در خشم ديد. او همانند كريمان خشمگين بود.

-­ برگ 155 ب:

          اي[36] شير سرور، نورس سوارن             نه جم ايران، توران­ديارن

          توراني نين، اي شاه! و تاقي                 -دورت برقرار، بزمت بو ساقي-

          قهرمان ويشن، نريمان ايدن                 كريمان نه رزم، ايد نااميدن

          سام دلاور، بندة فرمانش                     رستم دستان، قوچ قربانش

          شوكت و[37] تركيب، پيلتن دارُو[38]           نه برق گرزش، آتش موارو

 

i še:r-e sarwar,  nu:-ras suwâr-εn

na ǰam-e E:rân, Turân-dεyâr-εn

Tu:râni niεn, ey šâ! wa tâqi

-dowr-εt bar-qarâr, bazm-εt  bo: sâqi-

Qahramân we:š-εn, Nar̊i:mân e:d-εn

Kar̊i:mân na r̊azm, e:d nâ-εme:d-εn

Sâm-e dεłâwar, banda-y farman-εš

Rustam-e Dastân, qu:č-e qurban-εš

šowkat u taki:b, Pilatan dâro:

na barq-e gurz-εš, âtεš mawâro:

اين شير سرور، نورس­سواري است. از جمع ايراني اما از توران­ديار است.

اي شاه! – روزگارت برقرار و بزمت پايدار باد- به­درستي كه (اين شير سرور) توراني نيست.

(گويي) خودِ قهرمان است يا نريمان اينجاست. كريمان در رزم اين شير نااميد است.

سام دلاور بندة فرمان اوست، رستم دستان قوچ قرباني اوست.

شوكت و تركيب پيلتن را دارد و از برق گرزش آتش مي­بارد.

-­ در ديگر دستنويسهاي گوراني درپيوند با هفت­لشكر، قهرمان (/ كريمان) در كنار اورنگ (= گورنگ: برادر گرشاسپ) و اطرت (= اثرط: پدر گرشاسپ)[39] به­عنوان شخصيتي مستقل به­كار رفته­است:

          باقي جه شاهان، زمانة ورين                اورنگ و[40] اترط[41]، قهرمان قين

(جواهرپوش: برگ 2 الف)

          باقي جه شاهان، زمانة ورين                اورنگ و اترط[42]، قهرمان قين

                                                                                          (هفت­لشكر ب: برگ 4 الف)           bâqi ǰa šâhân, zamâna-y warin

Awraŋ u O:trut, Qahramân-e qin

از ديگر شاهان روزگار پيشين، اورنگ و اترط و قهرمان كينه­ور (بودند).

-­ همچنين در دستنويس گوراني داستان كودكي رستم و كشتن ببر بيان:

          ياوا و رستم، قهرامان قين                             ستيزا كيوان، لرزا سرزمين (برگ 16 الف)

yâwâ wa R̊ustam, Qahrâmân-e Qin

sεte:zâ Ke:wân, larzâ sarzame:n

قهرمان كينه­ور (= كشواد) به­سوي رستم آمد (آنگونه كه) كيوان جنگيد و زمين لرزيد.

          زور دا و بازو، قهرمان قين                  چون كو پولاد، كندش و زمين (برگ 17 الف)

zu:r dâ wa bâzu:, Qahramân-e Qin

čo:n ko: pulâd, kand-εš wa zame:n

قهرمان كينه­ور (= رستم) به بازويش زور داد و همانند كوه پولاد، او را از زمين كند.

 

2)     كريمان فرزند هوشنگ/ تهمورث

2-1) كريمان

-­ غير از نمونة شاهنامه در داستان رستم و اسفنديار كه كريمان را فرزند هوشنگ معرفي كرده­است، در متون مورد بررسي نگارنده نمونه­اي يافت نشد، اما قهرمان كه گشتة كريمان است به­عنوان فرزند هوشنگ/ تهمورث نمونه­هايي دارد.

2-2) كريمان = قهرمان

    با توجه با آنكه در ابيات زير قهرمان در كنار تهمورث به كار رفته­است، احتمالا منظور قهرمان دوران تهمورث باشد:

-­ برگ 38 ب (در توصيف رستم):

شصتَ پيكانت، كيشاي نه­روي خاك       كردي ديوْ سفيد، تهمورث[43] هلاك

شير بيان­پوش!، نوة زال پير!                 قهرمان­چاكر!، پُرعقل[44] و[45] تدبير!

اينه تو كردي، كس ناورد و ياد             قسم و معبود، فردِ تنها تاك

                   šast-a pe:kân-εt, kišây na r̊u:y xâk

 kεr̊di De:w-sεfe:d, Tahmu:r̊εs halâk

še:r-e bayân-puš, nawa-y Zâl-e pir

Qahramân-čâkεr, po:r̊ ‘aql u tadbir

e:na to: kεr̊di, kas nâ-wεrd wa yâd

qasam wa ma’bu:d, fard-e tanhâ tâk

شصت پيكان را در روي خاك كشيدي، ديو سفيد تهمورث را كشتي.

اي شير بيان­پوش! اي نوة زال پير!، اي قهرمان­چاكر! اي پرعقل و تدبير!،

سوگند به معبود فرد تنهاي يگانه، اين كاري را كه تو كردي، كسي به ياد ندارد.

-­ برگ 92 الف (در توصيف برزو):

          وي سنِ[46] اندك، ده­ْ دو ساله­وه             وي هوش و[47] ادراك، وي كماله­وه

          وينة قهرمان، دلير ديده­مست                مدرا و تمكين، دست و بانِ دست

          تهمورث[48] غريو، نوشيروان فامِن           حقا كه برزو، اولادة سامِن

we: sεn-e andak, dah do: sâha-wa

we: huš u εdrâk, we: kamâla-wa

we:na-y Qahramân, dεłe:r-e dida-mast

ma-dârâ wa tamki:n, dast wa bân-e dast

Tahmu:rεs γare:w, Nu:še:rawân fâm-εn

haqâ kε Barzu:, awlâda-y Sâm-εn

با اين سن اندكِ دوازده­ساله، با اين هوش و ادراك، با اين كمال،

همانند قهرمان، دليرِ ديده­مست، دست بر روي دست به فرمانبرداري ايستاده­بود.

تهمورث­غريو و انوشيروان­فهم است. به­درستي كه برزو از فرزندان سام است.

-­ در منظومة شاهنامة حقيقت، تاريخ اساطيري و داستاني قوم گوران به زبان فارسي، در نمونه­هاي زير كاملا روشن است كه قهرمان، پهلوان روزگار هوشنگ و تهمورث بوده­است:

          پس از آن شد هوشنگ فرمانروا            چو او درگذشتي به دور فنا

          بشد راست طهمورس ديوبند               شهنشاه شد در جهان، مستمند

          همي قهرمان ديگري قيطران                بدند پهلوانان در آن زمان (بيت 224-226)

          به دوران هوشنگ بدم قهرمان               بسي قتل كردم ز ديو و ددان (بيت 5630)

-­ همچنين كتاب قهرمان­نامة فارسي از مجموعه روايتهاي عاميانة داستاني به شرح زندگي و دلاوريهاي قهرمان پسر تهمورث مي­پردازد.

 

با توجه به آنچه آمد مي­توان دريافت:

واژة كريمان در شاهنامه اسم خاص است  و دو كاربرد دارد:

1)     كريمان1 در داستان رستم و سهراب نام پدر نريمان است.

2)     كريمان2 در داستان رستم و اسفنديار نام فرزند هوشنگ است.

اين نام در اوستا، متون پهلوي و متون فارسي زردشتي نيامده­است. در دستنويس هفت­لشكر گوراني و منابع ديگر مربوط به زبان و فرهنگ گوراني كريمان نام دو شخصيت ­است و با صفت و نام قهرمان (گشتة كريمان) نيز به كار رفته­است. كاربرد هاي آن را مي­توان در نمودار زير نشان داد:

1)     كريمان1 / قهرمان1

1-1)         كريمان نام پدر نريمان است.

1-2)         قهرمان نام و صفت كريمان است و پدر نريمان به شمار مي­رود. دستنويس قهرمان­نامة گوراني مربوط به وي است

1-3)         قهرمان شخصيتي مستقل از كريمان است.

2)     كريمان2 / قهرمان2

2-1) كريمان فرزند هوشنگ است. در متون گوراني بررسي­شده واژة كريمان در اين مورد به كار نرفته­است.

2-2) قهرمان، پهلوان دوران هوشنگ و تهمورث (و احتمالا فرزند يكي از آنها) است. داستان عاميانة قهرمان­نامة فارسي مربوط به وي است.

    گويا فردوسي به واسطة منابع ديگري –­ همچون روايت­هاي گوساني، نقالي، گوراني و ... – با نام كريمان به­عنوان دو شخصيت، پدر نريمان و فرزند هوشنگ، آشنايي داشته و آن را در شاهنامه  آورده­است. اين برداشت فردوسي را دستنويس هفت­لشكر گوراني تاييد مي­كند. اين نكته بيانگر آن است كه روايتهاي گوراني از تاريخ اساطيري و داستاني ايران نيز داراي اصالت و ديرينگي ويژة خود هستند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

كتابنامه

- آموزگار، ژاله، 1373: «گرشاسپ در پيشگاه اورمزد، نمونه­اي از داوري در فرهنگ ايران باستان»، كلك، ش54، صص9-16.

- آيدنلو، سجاد، 1390: دفتر خسروان، برگزيدة شاهنامة فردوسي، تهران: سخن.

- ــــــــــــ، 1386: «بررسي سه بيت از داستان رستم و اسفنديار»، پژوهشهاي ادبي، س 5، ش 18، ص 9-32.

- اسدي طوسي، ابونصر، 1354: گرشاسپ­نامه، به اهتمام حبيب يغمايي، تهران: کتابخانه طهوري، چاپ دوم.

- افشاری، مهران- مداینی، مهدی، 1377: هفت لشکر (طومار جامع نقالان)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ اول.

- انجوی شيرازی، سيد ابوالقاسم، 1354: مردم و شاهنامه، تهران: سروش

- ــــــــــــــــــــــــــــ، 2535: مردم و فردوسي، تهران: سروش.

- ــــــــــــــــــــــــــــ، 2537: مردم و قهرمانان شاهنامه، تهران: سروش

- انوری، حسن- شعار، جعفر، 1378: رزم­نامة رستم و اسفنديار، تهران: قطره

- ـــــــــــــــــــــــــ،1380: غمنامة رستم و سهراب، تهران: قطره.

- اون­والا، موبد رستم مانک، 1922: روايات داراب هرمزديار، بمبئی.

- باپير آغا، علي، 1955: روستم و زوراب، ترجمه از هورامي به كردي، عراق، كركوك: چاپخانة ترقي.

- برهان، محمد بن حسين خلف تبريزي، 1362: برهان قاطع، به اهتمام محمد معين، تهران: اميركبير.

- بغدادي، عبدالقادر، 1382: لغت شاهنامه، تصحيح كارل. گ. زالمان، ترجمه توفيق هـ سبحاني­ـ علي رواقي، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.

- بلو، جويس، 1383: «گوراني و زازا» راهنماي زبان­هاي ايراني، ج1، ويراستار: روديگر اسميت، ترجمه: حسن رضايي باغ­بيدي و همكاران، تهران: ققنوس، چاپ اول، صص555-562.

- بهار، مهرداد، 1375: پژوهشي در اساطير ايران (پارة اول و دوم)، تهران: نشرآگه.

- البنداری، الفتح بن علی، 1970: الشاهنامه، به کوشش عبدالوهاب عزام، تهران.

- بنداري، فتح بن علي، 1382: شاهنامة فردوسي تحرير عربي، ترجمة عبدالمحمد آيتي، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگي.

- بهرامي، ايرج، 1388: «رستم و سهراب»، شاهنامة كردي، مجلد2، صص51-88، تهران: آنا.

- پورداود، ابراهيم، 1377: يشت­ها، تهران: انتشارات اساطير، چاپ اول.

- تفضلي، احمد، 1344: «تصحيح و ترجمة سوتکرنسک و ورشت ­مانسرنسک از دينکرد 9»، پايان­نامة دکتری زبان­شناسی و زبان­های باستانی ايران، دانشگاه تهران: دانشکدة ادبيات(چاپ نشده).

- ـــــــــــــ، 1380: مينوي خرد، به کوشش ژاله آموزگار، تهران: انتشارات توس، چاپ سوم.

- الثعالبی، ابومنصور عبدالملک بن محمد نيشابوری، 1963: غرر اخبار ملوک الفرس، تهران: کتابخانة اسدی.

- جنگ روايات ديني و تاريخي منثور و منظوم زردشتيان، ج1، نسخة خطي به شمارة 13742، كتابخانة مجلس شوراي اسلامي.

- جواهرپوش، روايت مصطفي بن محمود گوراني، نسخة خطي به شمارة 4616، كتابخانة ملك.

- جوينی، عزيزالله، 1374: نبرد انديشه­ها در حماسة رستم و اسفنديار، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

- ــــــــــــــــ، 1382: رستم و سهراب، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

- خالقي مطلق، جلال،1380: يادداشت­های شاهنامه، بخش يکم، نيويورک.

- خطيبي، ابوالفضل، 1390: «گرشاسپ»، فردوسي و شاهنامه­سرايي، تهران: فرهنگستان زبان و ادب فارسي.

- دابار، ارواد مانکجی، 1909: صد در نثر و صد در بندهش، بمبئی.

- دارمستتر، جيمس، 1382: مجموعه قوانين زردشت يا ونديداد اوستا، تهران: دنياي کتاب، چاپ اول.

- داستان كودكي رستم و كشتن ببر بيان، نسخة خطي به شمارة 9773، كتابخانة مجلس شوراي اسلامي.

- داعی­الاسلام، محمدعلی حسنی، 1948: ونديداد(حصة سوم کتاب اوستا)، دکن: حيدرآباد.

- دستنويس م. او29، داستان گرشاسب، تهمورس و جمشيد، گِلشاه و متن هاي ديگر، 2535/ 1355: گنجينة دستنويس­های پهلوی و پژوهش­های ايران 26، به کوشش ماهيار نوابی، کيخسرو جاماسب­اسا، شيراز: مؤسسة آسيايی دانشگاه پهلوی شيراز.

- راشد محصل، محمد تقي، 1364: درآمدي بر دستور زبان اوستايي، شرح يسن نهم، تهران: انتشارات کاريان، چاپ اول.

- رستگار فسايی، منصور ، 1373: حماسة رستم و سهراب، شرح و توضيح، تهران: جامی.

- ــــــــــــــــــــــ، 1374: حماسة رستم و اسفنديار، تهران: جامي.

- رشيدي، عبدالرشيد تتوي، 1337: فرهنگ رشيدي، تحقيق و تصحيح محمد عباسي، تهران: كتابفروشي باراني.

- رضايي باغ­بيدي، حسن، 2009: تاريخ زبانهاي ايراني، ژاپن: مركز پژوهش زبانهاي دنيا، دانشگاه اوساكا.

- زريری، مرشد عباس، 1369: داستان رستم و سهراب (روايت نقالان)، به کوشش جليل دوستخواه، تهران: توس.

- سام­نامه، (زير چاپ): به تصحيح وحيد روياني، تهران: نشر ميراث مكتوب.

-  سرکاراتی، بهمن، 1385: «بازشناسي بقاياي افسانة گرشاسپ در منظومه­هاي حماسي ايران»، سايه­های شکار شده، تهران: انتشارات طهوری، صص251-280.

- عفيفي، رحيم، 1374: اساطير و فرهنگ ايراني در نوشته هاي پهلوي، تهران: انتشارات توس، چاپ اول.

- صفی­زاده، صديق، 1375: نامة سرانجام، کلام خزانه (يکی از متون کهن يارسان)، تهران: هيرمند، چاپ اول.

- ــــــــــــــ، 1376: ­دانشنامة نام­آوران يارسان، تهران: هيرمند، چاپ اول.

- فردوسي، ابوالقاسم، 1369: شاهنامه، چاپ عكسي از روي نسخة كتابخانه ملي فلورانس، مورخ 614 ه. ق، با مقدمه علي رواقي، تهران: بنياد دايره المعارف بزرگ اسلامي، مركز انتشار نسخ خطي دانشگاه تهران.

- ـــــــــــــــــ، 1374:  شاهنامه، چاپ مسکو، به كوشش سعيد حميديان، تهران: دفتر نشر داد، چاپ اول.

- ـــــــــــــــــ، 1376: شاهنامه، تصحيح: ژول مول، تهران: کتابهای جيبی.

- ــــــــــــــــ، 1377: شاهنامة حاشية ظفرنامه (به تصحيح حمدالله مستوفي)، چاپ عكسي از روي نسخة خطي مورخ 807 ه در كتابخانة بريتانيا، زير نظر نصرالله پورجوادي و نصرت­الله رستگار، تهران- وين: مركز نشر دانشگاهي ايران؛ انتشارات آكادمي علوم اتريش.

- ـــــــــــــــــ، 1379: شاهنامه همراه با خمسة نظامي، چاپ عكسي از روي نسخة متعلق به مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي مربوط به سدة 8 ه. ق، تهران: مركز دايره المعارف بزرگ اسلامي.

- ـــــــــــــــــ، 1384: شاهنامه، چاپ عكسي از روي نسخة كتابخانه بريتانيا مشهور به شاهنامه لندن، به كوشش ايرج افشار- محمود اميدسالار، تهران: طلايه.

- ـــــــــــــــــ، 1386: شاهنامه(ج1-8)، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دايره­المعارف بزرگ اسلامی.

- ـــــــــــــــــ، 1389: شاهنامه، نسخه­برگردان از روي نسخة كتابت اواخر سدة هفتم و اوايل سدة هشتم هجري (كتابخانة شرقي وابسته به دانشگاه سن­ژوزف بيروت، شمارةNc. 43 )، به كوشش ايرج افشار، محمود اميدسالار، نادر مطلبي كاشاني، با مقدمه جلال خالقي مطلق، تهران: طلايه.

- کريستن­سن، آرتور،1343: کيــانيان، ترجمه: ذبيح الله صفا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

- کزازی، ميرجلال­الدين، 1384: نامة باستان، ج6، ويرايش و گزارش، تهران: سمت.

- لطفي­نيا، حيدر، 1388: حماسه­هاي قوم كرد، تهران: نشر سميرا.

- محمد پادشاه، 1335: فرهنگ آنندراج، زير نظر محمد دبيرسياقي، تهران: كتابخانة خيام.

- مزداپور، کتايون، 1378: بررسي دستنويس م. او29، داستان گرشاسب، تهمورس و جمشيد، گِلشاه و متن هاي ديگر، تهران: انتشارات آگه، چاپ اول.

- ميرفخرايي، مهشيد، 1376: روايت پهلوي، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقيقات فرهنگي، چاپ اول.

- مينوی، مجتبی، 1352: داستان رستم و سهراب از شاهنامه، تصحيح و توضيح، تهران: انتشارات بنياد شاهنامة فردوسی.

- نيبرگ، ساموئل، 1368: «افسانة گرشاسپ»، از گونه­اي از ديگر، جستارهايي در فرهنگ و ادب ايران، تهران: نشر مركز، صص281-295.

- هفت­لشكر، روايت منسوب به الفت، نسخة خطي به شمارة 11937، كتابخانه آستان قدس رضوي مشهد.

- هفت لشكر [ب]، روايت سيد بهاء الدين قطبياني، نسخة خطي به شمارة 13689، كتابخانة مجلس شوراي اسلامي.

 

- Justi, F., 1963: Iranisches Namenbuch, Hildesheim.

- Dhabhar, E. B., The Pahlavi Rivâyat, Bombay.

-Darmesteter, J., 1898: Vendidad, SBE. New York.   

-Geldner, K. F., 1896: Avesta, the Sacred Books of the Parsis, Stuttgart.

- Madan, D. M., 1911: The Complete of The Pahlavi Dinkard, Bombay.

-Mackenzie, D.N., 2005: "Gurāni", Encyclopaedia Iranica, vol. 12, New.

- -------------------.,1966: The Dialect of Awroman (Hawrâmân Luhōn), Kobenhaven.

- Minorsky, V., 1943: : "The Gūrān", BSOAS 11, pp. 75-103.

- Moïnfar, M. Dj., 1970: Le vocabulaire arabe dane le Livre des Pois de Firdausi, Otto Harrassowitz, Wiesbaden.

- Nyberg, H. S., 1975: “Le Legende de Keresaspa”, Acta Iranica 7, Tehran and and Liegh, pp 397-95.

- Sanjana, P. B., 1874- 1928: Dinkard, Book. 3-9, Vol. 1-19, Bombay.

- Wollf, F. 1965; Glossar zu Firdosis Schahname, Berlin,

 

 

 

 



[1]  همچنين در چاپ مجتبي مينوي از داستان رستم و سهراب، ب 100.

[2] دستنويس سن­ژوزف بيت مربوط به داستان رستم و اسفنديار (ار بيت 643-689= چاپ خالقي)  را ندارد.

[3]   بنداري(1970: ص358) ترجمة ابيات داستان رستم و اسفنديار را بدون واژة «كريمان» آورده­است: و إن أباك أعلم بدستان، و يعرف أنه بهلوان كبير القدر غزير العلم، و إن ساما هم ابن نيرم، و أن نيرم ولد أوشهنج ثالث ملوك العالم. (ترجمة فارسي، ص 327): پدرت دستان را بهتر مي­شناسد و مي­داند كه او پهلواني بلندقدر است با دانش فراوان. و سام پسر نيرم است و نيرم فرزند اوشهنگ، سومين پادشاه جهان.

[4]  نك، Nyberg, 1975 ترجمة فارسي: نيبرگ 1368؛ تفضلي، 1344: فرگرد 14.

[5] نك، Nyberg, 1975 ترجمة فارسي: نيبرگ 1368؛

همچنين: آموزگار، 1379: 9-16؛ بهار، 1375: 243-237؛ عفيفي، 1374: 24-27؛ ميرفخرايي، 1376: 29-32.

[6]  زبان گورانی از گروه شمال غربي زبان­هاي ايراني نو (بلو، 1383: 2/ 544، 555 Mackenzie, 2005: 401-403; ) است. این زبان كه در مناطق کرمانشاه و اورامان رايج است (رضايي، 2009: 181؛Mackenzie, 1966: 5)، از سده­هاي نخستين هجري تا به امروز ادبياتي غني و گسترده دارد (به­ويژه ادبيات حماسي)(Minorsky, 1943: 89-103 ؛ صفي­زاده، 1375: 20-22). يكي ازاين متون حماسي دستنويس هفت­لشكر است كه در حدود 12000 بيت دارد و دربردارندة داستانهاي زير است:

-          1) پادشاهي كيخسرو

1-1)­ داستان كنيزك

1-2) داستان برزو و رستم

1-3) جنگ­نامة رستم و زنون

1-3)­ جنگ­نامة هفتلشكر

2) پادشاهي لهراسب

      2-1) جنگ­نامة رستم و ابليس­شاه

      2-2) داستان ارجاسب و لهراسب

      2-3) داستان شهريار فرزند برزو

[7]  اصل: كينه خاه

[8]  اصل: مذانوم

[9]  اصل: ديدش

[10]  اصل: خاب

[11]  ضمه از كاتب است.

[12]  اصل: مزانم

[13]  اصل: زانام

[14]  اصل: چارم

[15]  اصل: و ندارد.

[16]  اصل: و ندارد.

[17]  اصل: زانا

[18]  ضمه از كاتب است.

[19]  اصل: بسات

[20]  هفت­لشكر ب، برگ 34 الف:

            من به طماي ايد، آمام بي ولات          شاه بو به عبدم، بدم پيش خلات

            تمام طايفة، زال نريمان                     كروم به چاوش، پور كريمان

[21]  ضمه از كاتب است.

[22]  فتحه از كاتب است.

[23]  اصل: و ندارد.

[24]  ضمه از كاتب است.

[25]  اصل: و ندارد.

[26] نك، برهان قاطع، حاشية معين.

[27]  ضمه از كاتب است.

[28]  اصل: شران

[29]  اصل: حدّ

[30]  اصل: ئي

[31]  اصل: خردّ

[32]  اصل: و ندارد.

[33]  اصل: و ندارد.

[34] همچنين نمونة زير از هفت­لشكر ب در خور توجه است:

            شاه تبردار، ديش آما يك مرد             وينة البرزن، به تنيا و يك­ فرد

            سرتاپاي تنش، كرد آهن­پوش             چون درياي قلزم، دايم نه جوش

            به يال و باهو، چون قهرمانن              دلير پرزور، دور زمانن (برگ 33 ب).

[35]  اصل: خاو

[36]  اصل: ئي

[37]  اصل: و ندارد.

[38]  ضمه از كاتب است.

[39]  نك: گرشاسپ­نامه: ص 328، 49-50.

[40]  اصل: و ندارد.

[41]  اصل: اطرت

[42]  اصل: اترات

[43]  اصل: طهمورس

[44]  ضمه از كاتب است.

[45]  اصل: و ندارد.

[46]  اصل: ويسّن

[47]  اصل: و ندارد.

[48]  اصل: طهمورس

|+| نوشته شده توسط آرش اکبری مفاخر در جمعه بیست و نهم اردیبهشت 1391  |
 دو مقاله جدید درباره شاهنامه
 

دو مقاله جدید درباره شاهنامه به مناسبت روز بزرگداشت فردوسی

اردیبهشت ۱۳۹۱

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

به نام خداوند جان و خرد

خرد بر سر جان

نامگانۀ دکتر احمدعلی رجائی بخارایی

 

 

 

 

به درخواست و کوشش

دکتر محمدجعفر یاحقی

دکتر محمدرضا راشد محصل

سلمان ساکت

تهران: انتشارات سخن با همکاری قطب علمی فردوسی­شناسی

چاپ اول 1391

 

 

روايتي ديگر از به­آسمان­رفتن كيخسرو

دکتر آرش اكبري مفاخر

دانشگاه فردوسی مشهد

 

                  

مقدمه

كيخسرو، از برجسته­ترين شخصيتهاي اسطوره­ها، حماسه­ها و داستانهاي ايراني است كه نقشهاي بسيار گوناگوني در ادبيات ايران دارد. از ويژگيهاي برجستة كيخسرو كه در اين مقاله بدان پرداخته­مي­شود، زندگاني جاودانة وي است. اين ويژگي آموزه­اي بسيار مهم در پرداختهاي اساطيري، حماسي، عرفاني و داستاني از شخصيت كيخسرو است. كهنترين اشاره به جاودانگي وي در متن اوستايي آفرين پيغامبر زردشت[1] (بند 7)آمده­است:

- a-ýaskem, a-mahrkem bavâhi ýatha kava husrava.

(Darmesteter, 1892: II, p. 659؛ دستنويس د 30: ص19، س 1-3)

بي­درد، بي­مرگ باشيد، همانند كيخسرو.

و همچنين گزارش زند آن در زند خرده­اوستا (Dhabhar,  1927: p. 183, l. 22؛ دستنويس د 30: ص19، س 3-4):

- a-ǰask, a-marg būdan čiyōn Kay-hūsraw

          بي­درد، بي­مرگ باشيد همچون كيخسرو (عفيفي، 1374: ص124، بند 7).

 و ترجمة فارسي زردشتي آن در روايات داراب هرمزديار (ج2/ ص401/ س15):

اجسك [= بي­درد]، امرگ [= بي­مرگ] بيد چون كيخسرو.

از اين­رو در متون پهلوي از كيخسرو در رديف جاودانان نام برده شده­است (كريستن­سن، 1381: ص219-224). در دينكرد هفتم (Madan, 1911: II, 673, 19؛ راشدمحصل، 1390: بخش10، بند10)، دينكرد نهم (Madan, 1911: II, 805, 14-15؛ تفضلي، 1344: ص53) و داتستان دينيگ (Anklesaria, 1976: 35, 2)، وزيدگيهاي زادسپرم (Anklesaria, 1964: 35, 6؛ راشد محصل، 1385: ص100) وي يكي از هفت­جاودانان است. در مينوي خرد (تفضلي، 1379: بخش26، بند59-63) از ياوران سوشيانث به­شمار مي­رود. در روايت پهلوي (Dhabhar, 1913: 48. 39؛ ميرفخرايي،1367: ص61) و  دينكرد نهم (Madan, 1911: II, 817, 16-18؛ تفضلي، 1344: ص95) وي با سوشيانس كه خويشكاري بازآرايي جهان را دارد، بر ايزد واي ـ كه او را در پيكر شتري درآورده ـ سوار است، ديدار مي­كند. در متون فارسي زردشتي روايات داراب هرمزديار (اونوالا، 1922: 2/ 69/ 11-15) و صد در بندهش (دابار، 1909: بخش35، بند51) نيز به جاودانگي كيخسرو اشاره شده­است.

    جاودانگي كيخسرو سرچشمه­اي نيز در فروشي وي دارد. فروشي كيخسرو پيش از زايش به زمين مي­آيد و نريوسنگ را از كشتن كيكاوس بازمي­دارد. در روايت دينکرد نهم (Madan, 1911: II, 816, 10-15؛ تفضلي، 1344: ص92) پس از ستاندن فرّه از کاوس، سپاهيان او از بلندای آسمان به زمين می­افتند، اما خود کاوس همچنان تا دريای فراخکرت در پرواز است. نريوسنگ، پيام­آور اهورامزدا، در پی کاوس می­تازد تا او را بکشد، اما فروهرِ کيخسروِ نازاده بانگی بلند برمی­دارد که مبادا کاوس را بکشی؛ زيرا از او سياوش زاده­می­شود و از سياوش من زاييده­می­شوم که پادشاه تورانی، افراسياب را گريزان می­کنم. با سخن فروهرِ کيخسرو، نريوسنگ آرام می­گيرد و کاوس زنده­ می­ماند (تفضلي، 1344: ص95؛ بهار، 1375: ص192):

نکردش تبـاه از شگـفتی جهان             همی بودنی داشـت اندر نهـان

سياوش ازو خواست آمد پديد              ببايست لختی چمـيد و چريد

(شاهنامه: 2/97/394- 395)

    اما مهمترين اشاره دربارة «به­آسمان­رفتن» كيخسرو در متن پهلوي رسالة ماه­فروردين روز خرداد (بند 20-21، 23)(1897-1913: 155-159 Jamasp-Asana,)، آمده است:      

20. māh farwardīn rōz ī hōrdād Kay-husrō Siyāwaxšān Frāsiyāg ī tûr kēn ī pid ī xwēš bē ōzad.                                                                       

21. māh farwardīn rōz ī hōrdād Kay-husrō siyāwaxšān pad škōh ō  garōdmān šud.           

23.  māh farwardīn rōz ī hōrdād Kay-husrō Siyāwaxšān padixšāyīh ō Luhrās abespurd, xwad pad pērōzgarīh ō garōdmān šud. 

ماه­فروردين روز خرداد، كيخسرو سياوشان، افراسياب توراني را براي كين پدر خويش بكشت.

ماه­فروردين روز خرداد كيخسرو سياوشان با شكوه به گروتمان[2] شد.

ماه­فروردين روز خرداد كيخسرو سياوشان پادشايي را به لهراسپ سپرد، خود به پيروزگري به گروتمان شد (كيا، 1335: 8-9؛ عريان، 1371: 141، 321).

همچنين در ترجمه­هاي فارسي زردشتي آن:

-         ترجمة رسالة ماه­فروردين روز خرداد به نثر فارسي زردشتي در روايت كامه بهره (Kāma Bohra) كه در 896 يزدگردي(←Dhabhar, 1932: Ivi) گردآوري شدهاست:

ماه­فروردين روز خورداد كيخسرو سياوخشان افراسياك توژ[3] به كينة پدر خويش پي­آوزد[4].

ماه­فروردين روز خورداد كيخسرو سياوخش به كيهان از، دست واكرد، په[5] پيروزگرش سوي گروثمان شد.

ماه­فروردين روز خورداد كيخسرو سياوخش، پادشاهي اوي[6] [به][7] لهراسپ اوسپرد و خود په پيروزي اوي گروثمان شد. (اونوالا، 1922: 1/ 521-523)

-         ترجمة انوشيروان پسر مرزبان (988- 998 يزدگردي)(آموزگار، 1349: ص185) به نظم فارسي زردشتي در كتاب وصف امشاسفندان با عنوان «اندر صفت خردادروزِ فروردين­ماه»:

به خرداد كيخسرو اَزرمان[8]         شده وي به فيروزي گروثمان 

به لهراسپ شاهي به خرداد داد   ز عدلش جهان گشت آباد و شاد

به خرداد كين پدر بازخواست     ز افراسياب او جهان كرد راست

        (اونوالا، 1922: 2/ 173/ 18-20)

    دربارة مكاني كه كيخسرو در آن جاودانه مي­شود بندهشن (بهار، 1380: 140؛Pakzad, 2005: 33. 14) گزارش مي­دهد: «در همان هزاره، كيخسرو افراسياب را كشت، خود به كنگ­دژ شد و شاهي را به لهراسب داد.» و در شرح جاودانگي كيخسرو در روايات داراب هرمزديار (اونوالا، 1922: 2/ 65/ 15) آمده­است: «شاه­كيخسرو اَهوش است، در كنگ­دژ است و مينوخورش است.»

    آموزة به­آسمان­رفتن كيخسرو در متون عربي و فارسي نيز بازتاب گسترده­اي داشته­است. طبري (1879: ج1، ص366-367) مي­نويسد كه كيخسرو سرانجام پس از آرامشي كه براي ملك خود فراهم كرد به پادشاهي بي­رغبت شد، لهراسب را جانشين خود كرده و پنهان مي­شود و كسي از مرگ وي اطلاعي ندارد. بلعمي (1380: ص434) نيز به ناپديدشدن وي اشاره مي­كند. ثعالبي (1963: ص237، 243) يادآوري مي­كند كه كيخسرو پس از سپردن پادشاهي به لهراسب از پادشاهي كناره­گيري مي­كند. با فرماندهان و ويژگان خود بدرود مي­كند و بي­آماج به راه افتاده و گرد جهان مي­گردد و پس از اين ديگر كسي از وي آگاهي و نشاني نمي­يابد. بيروني(1377: ص329) نيز به اين رويداد در ششم فروردين اشاره مي­كند.

    اما كاملترين روايت دربارة پايان كار كيخسرو در شاهنامه آمده­است:

پس از آنكه كيخسرو افراسياب را مي­كشد و كشور را سروسامان مي­دهد، درپي ديدار با سروش، لهراسپ را برخلاف نظر بزرگان و پهلوانان به پادشاهي انتخاب مي­كند. پس از آن از پادشاهي كناره­گيري كرده و به سوي مكان نامعلومي حركت كرده، ناپديد شده و ديگر كسي از وي نشاني نمي­يابد (شاهنامه: 4/ 360-369).

   عروج كيخسرو مضمون مناسبي براي حكيمان، فيلسوفان و عارفان بوده­است. سهروردي در الواح عمادي (بند95) بنابر باورداشتها و دريافتهاي خود روايتي از اين عروج ارايه مي­كند:

دوم او از ذريت او ملك ظاهر كيخسرو مبارك كه تقدس و عبوديت را برپاي داشت، از قدس صاحب­سخن شد و غيب با او سخن گفت و نفس او به عالم اعلي عروج كرد و متنقش گشت به حكمت حق­­تعالي و انوار حق­تعالي او را پيدا شد و پيش او بازشد. و معني «كيان­خرّه» دريافت ... و پدر او را بخواند و بشنيد كه او را مي­خواند، اجابت كرد و هجرت كرد به حق­تعالي، ترك كرد ملك جملة معموره، و حكم محبت روحاني را ممثل گشت به ترك خويشان و وطن و بيت، روزگارها چنان ملكي نديد و به­جز ازو پادشاه ياد ندارد، و قوّه الهي او را حركت فرمود، بيرون آمد از ديار خويش. درود باد بر آن­روز كه مفارقت وطن كرد، روزي كه به عالم علوي پيوست.

    در نگاه سهروردي كيخسرو به دليل داشتن «كيان­خرّه» و «خرّه­ايزدي»(حكمه الاشراق، بند 166) به اين عروج دست يافته­است. شارحين حكمه الاشراق نيز به پيروي از روايت سهروردي، كيخسرو را از حكماي فارس پنداشته و او را خليفه الله ناميده­اند (شهرزوري، 1372: ص23، 473؛ قطب­الدين شيرازي، 1379: 17، 22، 418؛ الهروي، 1358: 9، 14).

    عطار نيز در الهي­نامه (ص258-259) روايتي با رويكرد عرفاني از عروج كيخسرو ارايه نموده­است. در اين روايت كيخسرو با نگريستن در جام جم [يادآور روايت سهروردي (لغت موران، بند5) از جام گيتي­نماي]، در مي­يابد كه كمال زندگي براي وي ترك دنيا و همانا مرگ است و نقش جاوداني را در بي­نقشي مي­تواند بيابد و پس از اين درك و دريافت:

          چو مردان تركِ بودِ كم­بقا گفت             شهادت گفت و بر دست فنا خفت

          مگر لهراسب آنجا بود خواندش            به جاي خويش در ملك نشاندش

          به غاري رفت و برد آن جام با خويش    به زير برف شد ديگر مينديش

          كسي كو غرقه شد از وي اثر نيست        ازو ساحل­نشينان را خبر نيست

    در برخي از مرامهاي خاص عرفاني نيز رويكردهاي ويژه­اي به عروج كيخسرو شده­است:

-        روايت بهرام بن فرهاد در شارستان چهارچمن (ص127، 130):

كيخسرو از زمين با جسد عنصري جدا شد. جمعي از كبار مورخين از قدما و متوخرين درين شريك­اند و غيبت او را مصدق مي­دارند مگر جمعي كه از علم تتبع و اطلاع بر كماهي واقعيات گفته­اند كه در كوه كيلوُبه در دمه بمرد و آن غلط است، چه جمعي بر آن ناظر بودند كه او غايب شد و ديگر جمعي از اهل كشفِ شهود او را دريافتند و با او صحبت داشتند ... راي بعضي از محققين پارسي آنكه اكنون كيخسرو با بدن مثالي است.

-        روايت كيخسرو اسفنديار در دبستان مذاهب (ج1، ص161):

در رمزستان پارسيان آمده كه كيخسرو به اين فرّ [يعني نشستن آزادگان و رسيدگان و كاملان] زنده­است. ... گفته­اند كه چون اين عمل به كمال رسد، بيم مرگ برخيزد، تا در تن بود، خلع بدن تواندكردن و باز به تن پيوستن و بيمار نشود و قادر بود بر جميع كارها. گفته­اند كه چون كيخسرو در اين عمل كامل بود دل او از بودن در اين­جهان بگرفت، از مردم كران پذيرفته، از تن جدا شده، به مجردات پيوسته، زندگي جاويد يافت.

    در ميان روايتهاي شفاهي نيز سرنوشت پاياني كيخسرو جايگاه ويژه­اي دارد و روايتهاي گوناگوني دربارة آن آمده­است: برخي از راويان برآنند كه «وي در كوه دنا غايب شده­است و در آنجا زندگي مي­كند و يك­روز بيرون مي­آيد»(انجوي، 1354: ص278؛ دوستخواه، 1353: 89-90). مكانهاي ديگري از جمله دهكدة برفيان بروجرد، كوه گشار در جيرفت، كوه بهلول در دالاهو و.... امده­است (انجوي، 2537: 168-182).

در روايتي ديگر آمده­است:

وقتي خوب از شهر خارج شدند ديدند ابري در آسمان پيدا شد و بنا كرد به برف­باريدن، به­قدري برف آمد كه سوار با نيزه­اي كه در دست داشت ناپديد مي­شد، همان­طوري كه شاه گفته­بود همة لشكريان زير برف رفتند به­جز گيو و گودرز و در همين وقت هوا تاريك شد و كيخسرو ناپديد شد و مي­گويند كيخسرو به آسمان رفت (انجوي، 1354: 296).

و همچنين در چند روايت ديگر آمده­است كه:

كيخسرو نمرده و زنده است و معتقدند زماني كه حضرت صاحب­الزمان (ع) ظهور كند، كيخسرو سوار بر اسب مي­شود و به ياري آن حضرت مي­شتابد و در ركاب آن حضرت شمشير مي­زند (همو، 1354: ص296-297)

در طومار جامع نقالان، هفت­لشكر (ص469)، نيز پس از پيروزي كيخسرو بر افراسياب، لهراسب را جانشين خود مي­كند. پس از آن لباس سفيد پوشيده و روي در بيابان مي­نهد. شبانه در كنار چشمة آبي به استراحت مي­پردازد و فردا صبح هيچ نشاني از كيخسرو برجاي نمي­ماند.

   

      به پيرو اين مطالب يكي از منابع مطالعاتي در اساطير و حماسه­هاي ايران زبان و ادبيات گوراني رايج در كرمانشاه و اورامان است (بلو، 1383: 2/ 544، 555). در يكي از اين روايتها آمده­است:

بدي نامش كيخسرو پاك­طين                       پس از فوت كاوس در سرزمين،       

نشستي به تخت كيان از صواب                    نمودند املاك توران خراب            

فناكرد افراسياب هم بكين                            بدي تابع امر جان­آفرين

به امر خدا پس به الوندكوه                          شدي غيب آن پادشاه نكو

(شاهنامة حقيقت: بيت 259-263؛ همچنين 3159-3169)

اما يكي از كاملترين و مهمترين اين روايتها پس از شاهنامه روايت دستنويس هفت­لشكر گوراني (برگ326-327) است كه پس از تصحيح متن گوراني، آوانگاري و ترجمة آن آورده­مي­شود.

 

متن گوراني

1        واچوم داستان، كيانان پيش                  ژي ورتر سالان، چيش كردن به چيش

          جنگ­نامة رستم، چني ابليس­شاه             داستان بلكيس، شاي خاورمأوا

          ظاهر بكريم، واته­شان ژي ور               ايدن اميدن، نه قاپي داور

          يك­شب كي­خسرو، زاده[9] كي­كيان          شخصي نه خواو[10] دا، بكردش عيان

5        واتش: كي­خسرو!، ونت عيان بو            عمرت باقين، بواچون پي تو

          مبو نماني، ژي دُنياي[11] روشن              تشريف بورين، پري دماون

          حكم كردگار، وي طوره بين                فردا روان بو، جاي نيشتن نين

          كي­خسرو شنفت، ژ هاتف خبر             سحر[12] هوريزا، نكردش مدار

          جار دا به ايران، تمام سراسر                سان دا سرداران، دليران ژي ور

10      بگِ بگلران، شاه كمرلال                     گشت اولاد سام، رستم چني زال

          يك­سر خبر كرد، ايران سراسر              آمان و پابوس، شاه دلاور

          جماجم جم بين، نه قاپي خسرو            ريزان نه روي خاك، مدران به ادَو[13]

          شاه وات و پي­شان، بلي سرداران!                   گردن آزاد كن، تمام گشت ياران!

          ار خاس و ناخاس[14]، چني­تان كردم                 ايسا ها ژي دون دُنيا ويردم

15      ويردم ژي دون، دورانِ پُرفن[15]             مبو راهي بوم، پري دماون

          جاي نيشتن نين، تمام دليران!               ها من ويردم، ژ ملك ايران

          ساكه ايدش وات، شاه كمرلال              رو كرد به رستم، به ديدة ملال

          هم واتش به زال، شاهِ دل­­ نه­جوش                   امانت ايدن، مكن فراموش

          امانت لهراسب، مدرومَ پي­تان               ايوه موينين، و بخت ويتان

20      بنيرون و تخت، فرزند دل­ريش             پادشاهي من، بدرون و پي­ش

          تاج شاهي من، بنيرو و سر                  حكمش روا بو، چون شاهان ژي ور

          ساكه پيلتن، شنفت اي[16] احوال             دست كرد به زاري، رستم چني زال

          گريوان و سوز، و زاري گرين              ريزانْ به سر دا، سيلاب اسرين

          تمام ايراني، سردارانِ سر                    شين و[17] شور كردن، چون روز محشر

25      كي­خسرو پي­شان، بدا دلالت               هني مكرون، شين و زلالت

          يه رضاي حقّن، مكرون زاري               پنا بَن و ذات، پروردگاري

          ساكه ايدش وات، سُوار بي و زين                   روانة راه بي، و ديدة اسرين

          هرچند رستم وات:، اي شاه دلاور!                   موقوف بكره، مچو وي سفر

          اي راگه مچو، موقوفش به­كر                دُماي[18] تو ايران، خاپورن يك­سر 

30      شاه واتش: رستم!، ورگِردم نِين             كار خداوند، وي طوره نِين

          رستم هم شرط كرد، چني كردگار           دُماي كي­خسرو، شهزادة نامدار،

          هني من خدمت، نكم و هيچ­كس           تا دُنيا بُنيا، عمرم زنده هس

          ساكه ايدش وات، خسرو بي روان                   گيليا به دما، جهان­پهلوان

آمان به دُما، سرداران سر                    كردن شين و شور، چون روز محشر

35      اوسا ژو دما، رستم هوريزا                   لهراسب آورد، نه­ روي تخت نيا

          تاج مرصّع[19]، نيا نه روي سر                بست نه كمرش، طلابندْ كمر

          تمامي ايران، جار بدا يك­سر                لهراسب شاهن، بذانن خبر

          هركس نذانان، بذانان كه ­شان               خسرو سفري، دماون مأوان

          هني ژي حرفه، مكن چون و[20] چند        خسرو راهي بي، پري دماوند

40      تمام ملك ايران، كردن باخبر                سكه­ش دا و سيم، سكة سيم و زر

          حكمش روا بي، و بي­خوف و[21] بيم        چپران بردن، پري هفت­اقليم

          حكمش نمانا، چون شاهان ژي ور                   قرار دا ايران، تمامي يك­سر

          رستم ژو دُما، هوريزا و پاه                  همت­خواهي كرد، ژ لاي پادشاه

          چني زال زر، شير بي­انديش                 روانة راه بين، پي مكان ويش

45      رستم ساكن بي، نه شار زابل                لهراسب شاهيش، بي و مقابل

          ايشان بمانون، ياران هامسر!                 بشنو حكايت، نه جاگة ديگر

          بشنو حكايت، ار پي­ت مندن هوش        نه خاورزمين، سخن بكر گوش

 

-­ آوانگاري

1        wâčo:m dâstân, Kayânân-e pe:š

          že: war-tεr sâlan, če:š kεr̊dεn ba če:š

          ǰaŋ-nâma-y R̊ustam, čani Eblis-šâ

          dâstân-e Balkis, šâ-y xâwar-m’wâ

          zâhεr bε-kεr̊im, wâta-šân že: war

          e:dεn εme:d-εn, na qâp-e dâwar

          yak-šab Kay-xosraw, zâda-y kay-Kayân

          šaxs-e: na xâw dâ, bε-kεr̊dε-š ‘ayân

5        wât-εš Kay-xosraw, wan-εt ‘ayân bo:

‘omr-εt bâqi-yεn, ba-wâčo:n pe: to:

ma-bo: na-mâni, že: do:nyâ-y r̊u:šεn

tašrif ba-war̊in, pεr̊-e Damâwan

ho:km-e kεr̊dεgâr, we; to:r-a bε-yεn

farad r̊awân bo:, ǰâ-y ni:štεn nε-yεn

Kεy-xosraw šεnaft, ža hâtεf xabar

sahar̊ ho:r̊εyzâ, na-kεrd-εš madâr

sân dâ sardarân, dεłe:rân že: war

10      bag-e bagłar̊ân, šâh-e kamar-lâł

gεšt awłâd-e Sâm, R̊ustam čani Zâl

yak-sar xabar kεr̊d, E:rân sarâsar

          âmân wa pâ-bu:s, šâh-e dεłâwar

          ǰεmâ-ǰεm ǰam bi:-n, na qâp-i Xosraw

          r̊e:zâ-n na r̊o:y xâk, ma-dr̊ân ba adaw

          šâh wât wa pe:-šân, bałε sardârân!

          gardan âzâd kan, tamâm gεšt yârân!

          ar xâs u nâ-xâs, čani-tân kεr̊dεm

          e:sâ hâ že: dun, do:nyâ wεyardεm

15      wεyardεm že: dun, dawrân-e po:r fan

          ma-bo: r̊âhi bo:m, pεr̊y Damâwan

          ǰây ništεn nε-yεn, tamâm dεłe:r̊ân

          hâ mεn wεyardεm, ža mεlk-e E:rân

          sâ-kε e:d-εš wât, šâh-e kamar-lâł

          r̊o: kεr̊d ba R̊ustam, ba dida-y malâł

          ham wât-εš ba Zâl, šâh-e dεł-na-ǰuš

          amânat e:d­εn, ma-kan fεrâmuš

          amânat Lo:hrâsb, ma-dr̊o:m pe:-tân

          e:wa ma-we:nin, wa baxt-e we:-tân

20      ba-ne:r̊o:n wa taxt, farzand-e dεł-r̊e:š

          pâdεšâhi mεn, ba-dεr̊o:n wa pe:š

          tâǰ-e šâhi mεn, ba-ne:r̊o: wa sar

          ho:km-εš r̊awâ bo:, čo:n šâhân že: war

          sâkε Pilatan, šεnaft i ahwâl

          dast kεr̊d ba zâri, R̊ustam čani Zâl

          gεr̊e:wân wa suz, wa zâri gεr̊in

          r̊e:zân ba sar dâ, se:lâb-e asrin

          tamâm E:râni, sardârân-e sar

          šin u šur kεr̊dεn, čo:n r̊uz-e mahšar

25      Kay-xosraw pe:-šân, badâ dεlâlat

          hani ma-kεr̊o:n, šin u zεlâlat

          ya r̊εzâ-y haqq-εn, ma-kεr̊o:n zâr̊i

          panâ ban wa δât, parwardεgâri

          sâ-kε e:d-εš wât, suwâr bi wa zin

          r̊awâna-y r̊âh bi, wa dida-y asrin

          har-čand R̊ustam wât, εy šâh-e dεłâwar!

          mo:quf ba-kεr̊a, ma-čo: we: safar

          i r̊âga ma-čo:, mo:quf ba-kεr̊

          domâ-y to: E:rân, xâpu:r̊-εn yak-sar

30      šâh wât-εš R̊ustam!, war-gεr̊d-εm nε-yεn

          kâr̊-e Xo:dâwand, we: to:ra nε-yεn

          R̊ustam ham šart kεr̊d, čani Kεr̊dεgâr

          domây Kay-xosraw, šahzâda-y nâm-dâr,

          hani mεn xεdmat, na-kam wa he:č kas

          tâ donyâ bonyâ, ‘omr-εm zεnda has

          sâkε e:d-εš wât, Xosraw bi r̊awân

          ge:łe:yâ ba domâ, ǰahân-pahlawân

          âmân ba domâ, sardârân-e sar

          kεr̊dεn šin u šur, čo:n r̊uz-e mahšar

35      awsâ žaw domâ, R̊ustam ho:r̊e:zâ

          Lo:hrâsεb âwεrd, na r̊o:y taxt nεyâ

          tâǰ-e morassa’, nεyâ na r̊o:y sar

          bast na kamar-εš, tεłâ-band kamar

          tamâmi E:rân, ǰâr ba-dâ yak-sar

          Lo:hrâsεb šâh-εn, bε-δânεn xabar

          har-kas na-δânân, bε-δânân kε šâ-n

          Xosraw safari, Damâwan ma’wâ-n

          hani že: harf-a, ma-kan čo:n u čand

          Xosraw r̊âhi bi, pεr̊y Damâwand

40      tamâm mεlk E:rân, kεr̊dεn bâ-xabar

          sεka-š dâ wa sim, sεka-y sim u zar̊

          ho:km-εš r̊awâ bi, wa be:-xawf u bim

          čaparân bεrdεn, pεr̊y haft-εqlim

          ho:km-εš na-mânâ, čo:n šâhân že: war

          qarâr dâ E:rân, tamâmi yak-sar

          R̊ustam žaw domâ, ho:r̊e:zâ wa pâ

          hεmat-xâhi kεr̊d, ža lây pâdεšâ

          čani Zâl-e zar̊, še:r-e be:-ande:š

          r̊awâna-y r̊âh bin, pe: makân-e we:š

45      R̊ustam sâkεn bi, na šâr-e Zâbεl

           Lo:hrâsεb šâhi-š, bi wa mo:qâbεl

          e:šân bε-mâno:n, yârân-e hâm-sar

          bε-šno: hakâyat, na ǰâga-y de:gar

          bε-šno: hakâyat, ar̊ pe:-t mandεn huš

          na Xâwar-zame:n, so:xan bε-kar̊ guš

 

ترجمه (نگارش فارسي)

1                     داستان كيانان پيشين را مي­گويم كه سالهاي پيشتر از اين چه كردند.

جنگ­نامة رستم با ابليس­شاه و داستان بلكيس، شاه خاورمأوا، را (مي­گويم).

گفته­هاي آنان را آشكار كنيم و از درگاه خداوند همين اميد را دارم.

يك­شب شخصي در خواب كيخسرو، زادة كي كيان، نمايان شد.

5        گفت: اي كيخسرو! براي تو مي­گويم، بدان كه عمرت جاودانه است.

          تا عمرت در اين دنيا باقي است، به­سوي دماوند تشريف ببر.

          دستور خداوند اينگونه است، فردا راهي شو؛ جاي درنگ نيست.

          (به­محض اينكه) كيخسرو خبر را از هاتف شنيد، سحرگاه برخاست و درنگ نكرد.

          در سراسر ايران جار زد و از تمام سرداران و دليران سان ديد.      

10      (كيخسرو) بزرگِ بزرگان و شاه كمرلعل، همة فرزندان سام و (همچنين) رستم و زال را،

          يكسره خبردار كرد و تمام ايران به پابوس شاه دلاور آمدند.

          (ايرانيان) خروشان و جوشان در درگاه كيخسرو گردآمدند، بر خاك افتادند و به نشانة ادب ايستادند.

          شاه به آنان گفت: هان! اي سرداران! اي همة ياران! گردنهايتان را آزاد كنيد.

          اگر به شما خوبي يا بدي كردم، اكنون از اين دنياي فرومايه گذشتم.

15      اين دورانِ دون پرفن را رها كردم و مي­خواهم به­سوي دماوند روان شوم.

          اي همة دليران! جاي نشستن نيست، من از پادشاهي ايران گذشتم.

          هنگامي كه شاه كمرلعل اين را گفت، به رستم با چشمي اندوهگين نگاه­كرد.

          شاه با دلي جوشان به زال هم گفت: اين امانت را فراموش نكنيد،

          امانت من لهراسب است كه وي را به شما مي­سپارم و شما اين (امانت) را از بخت خودتان ببينيد.

20      اين فرزند دل­ريش را بر تخت بنشانيد و پادشاهي مرا به وي بسپاريد.

          تاج پادشاهي بر سرش بگذاريد و فرمانهايش همانند فرمانهاي شاهان گذشته اجرا شود.

          هنگامي كه پيلتن اين داستان را شنيد، به­همراه زال دست به شيون و زاري زد.

          (آن دو) به سوز و زاري گريستند و از سر و روي خود سيلاب اشك فروريختند.

          تمام ايرانيان و بزرگْ ­سرداران، شور و شيوني چون شور و شيون روز رستاخيز به­پاكردند.

25      كيخسرو به آنان دلداري داد (وگفت:) هان! شيون و زاري نكنيد.

          اين خواستة خداوند است، زاري نكنيد، به ذات خداوندي پناه ببريد.

          هنگامي كه (كيخسرو) اين را گفت، سوار بر اسب، با چشمي اشكبار به­راه­افتاد.

          هرچند رستم گفت: اي شاه دلاور! اين سفر را متوقف كن، به اين سفر نرو،

          اين راه را مرو، (اين سفر را) متوقف كن؛ پس از تو ايران يكسره ويران است.

30      شاه گفت: اي رستم! بازگشتي براي من وجود ندارد، كار خداوند اينگونه (كه تو مي­انديشي) نيست.

          رستم هم با كردگار پيمان بست، من پس از كيخسرو، شاهزادة نامدار،

          تا زماني كه زنده هستم و دنيا پايدار است، به هيچ­كس خدمت نمي­كنم.     

          همين­كه (رستم) اين سخن را گفت، كيخسرو به­راه­افتاد و جهان­پهلوان نيز بازگشت.

          بزرگْ سرداران نيز بازگشتند و شور و شيوني چون شور و شيون روز رستاخيز به­پاكردند.

35      پس از آن رستم برخاست، لهراسب را آورد و بر تخت شاهي نشاند،

          تاج گوهرنگار را بر سرش گذاشت و كمربند زرين را بر كمرش بست.

          در سراسر ايران جار زد: لهراسب شاه است، اين نكته را بدانيد،      

          هركس نمي­داند، بداند كه او شاه است، كيخسرو راهي دماوند است و در آنجا خانه گزيده­است،

          ديگر دربارة اين سخن چون­وچرا نكنيد، كيخسرو به­سوي دماوند رفته­است.

40      سراسر كشور ايران را باخبر كردند و سكة سيم و زر زدند.

          فرمانِ (لهراسب) جاري شد، چاپارها (فرمان را) بدون ترس و بيم براي هفت­اقليم بردند.

          فرمانش همانند فرمان شاهان پيشين به سراسر ايران آرامش بخشيد.

          پس از آن رستم برپاي­خاست و از پادشاه همت­خواهي كرد.

          (رستم) به زال زر، شير بي­ترس و بيم، به­سوي سرزمين خود به­راه­افتاد.

45      رستم در شهر زابل ساكن شد و شاهي لهراسب هم برقرار بود.

          اي يارانِ دوست! داستان ايشان بماند و داستاني از جاي ديگر بشنويد،

          اگر برايت هوشياري مانده­است، داستاني از سرزمين خاور بشنو.

   

روايت گوراني به­آسمان­رفتن كيخسرو 47 بيت ده­هجايي است. اين روايت با مقدمه­اي از راوي دربارة «جنگ­نامة رستم و ابليس­شاه» آغاز مي­شود. سپس راوي به بيان ديدار هاتف با كيخسرو، گوشه­گيري وي و سپردن پادشاهي به لهراسب مي­پردازد. زال و رستم با پادشاهي لهراسب به مخالفت مي­پردازند كه خوشايند كيخسرو نيست؛ به­هرروي كيخسرو به­ دماوند مي­رود. رفتن كيخسرو به دماوند نكته­اي اساطيري و مهم در خود دارد. دماوند از كوه­هاي اساطيري و صحنة بسياري از رويدادهاي مهم است (نك:Tafazzoli, 2993: 630-31)، اما پيوند آن با روايت گوراني از آنجاست كه بنابر گزارش بندهشن (بهار، 1375: 137؛Pakzad, 2005: 1-2) يكي از مكانهاي جاودانه­اي كه فريدون به ياري فرّه ايزدي فراهم كرده «وَرِ چهارگوش» در دماوند است؛ بنابراين كيخسرو در روايت گوراني احتمالا به اين كاخ اسطوره­ايِ همسان با كنگ­دژ مي­رود كه تا رستاخيز در آنجا زندگي ­كند. پس از رفتن كيخسرو به دماوند، رستم لهراسب را بر تخت شاهي مي­نشاند؛ تاج شاهي بر سرش مي­گذارد؛ زمينة پادشاهي­ را براي لهراسب فراهم مي­سازد و خود به زابل برمي­گردد. پس از آن راوي به آغاز داستان بازمي­گردد و داستان «رستم و ابليس­شاه» را روايت مي­كند.

 

 

كتابنامه

- آموزگار، ژاله، 1349: «ادبيات زردشتی به زبان فارسی» مجله دانشکده ادبيات دانشگاه تهران، س 17، ش2، صص173-199.

- افشاری، مهران- مداینی، مهدی، 1377: هفت لشکر (طومار جامع نقالان)، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، چاپ اول.

- انجوي شيرازي، ابوالقاسم، 2537: مردم و قهرمانان شاهنامه، تهران: سروش.

- ــــــــــــــــــــــ، 1354: مردم و شاهنامه، تهران: انتشارات راديو و تلويزيون.

- اون­والا، موبد رستم مانک، 1922: روايات داراب هرمزديار، بمبئی.

- بلعمي، ابوعلي، 1380: تاريخ بلعمي، تصحيح: ملک­الشعراي بهار، تهران: انتشارات زوار، چاپ اول.

- بلو، جويس، 1383: «گوراني و زازا» راهنماي زبان­هاي ايراني، ج1، ويراستار: روديگر اسميت، ترجمه: حسن رضايي باغ­بيدي و همكاران، تهران: ققنوس، چاپ اول، صص555-562.

- بهار، مهرداد، 1380: بندهش فرنبغ دادگي، تهران: انتشارات توس، چاپ دوم.

- ـــــــــــ، 1375: پژوهشي در اساطير ايران (پارة اول و دوم)، تهران: نشرآگه، چاپ اول.

- بهرام بن فرهاد، 1223 (يزدگردي): شارستان چهارچمن، بمبئي.

- بيروني، ابوريحان، 1377: آثارالباقيه، ترجمه: اکبر دانا سرشت، تهران: انتشارات اميرکبير، چاپ چهارم.

- تفضلي، احمد، 1344: «تصحيح و ترجمة سوتکرنسک و ورشت ­مانسرنسک از دينکرد 9»، پايان­نامة دکتری زبان­شناسی و زبان­های باستانی ايران، دانشگاه تهران: دانشکدة ادبيات(چاپ نشده).

- ـــــــــــــ، 1376: تاريخ ادبيات ايران قبل ازاسلام، تهران: انتشارات سخن، چاپ دوم.

- ـــــــــــــ، 1380: مينوي خرد، به کوشش ژاله آموزگار، تهران: انتشارات توس، چاپ سوم.

- الثعالبی، ابومنصور عبدالملک بن محمد نيشابوری، 1963: غرر اخبار ملوک الفرس، تهران: کتابخانة اسدی.

- جيحون­آبادي، نعمت­الله، 1361: حق­الحقايق يا شاهنامه حقيقت، به كوشش محمد مكري، تهران: كتاب­خانه طهوري، چاپ دوم.

- دابار، ارواد مانکجی، 1909: صد در نثر و صد در بندهش، بمبئی.

- دستنويس د 30، متنهاي اوستايي و پهلوي آفرين زرتشت، پيمان كدخدايي و جز آن، 2535/ 1355: به­كوشش ماهيار نوابي، كيخسرو جاماسب­اسا و با همكاري فني بهرام فره­وشي، محمود طاوسي، شيراز.

- دوستخواه، جليل، 1353: «كيخسرو در كوه­هاي فارس»، مجموعه مقالات چهارمين كنگرة تحقيقات ايراني، به كوشش محمدحسين اسكندري، شيراز.

- راشد محصل، محمد تقي، 1385ب: وزيدگی­هاي زادسپرم، تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، چاپ دوم.

- ـــــــــــــــــــ، 1389: دينكرد هفتم، تهران: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي، چاپ دوم.

 - سهروردی، شهاب­الدين يحيی، 1380: مجموعة مصنفات شيخ اشراق، ج1-4، تصحيح: سيد حسين نصر، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

- شهرزوري، شمس الدين محمد، 1372: شرح حكمه الاشراق، تصحيح حسين ضيائي تربتي، تهران: موسسه مطالعات و تحقيقات فرهنگي.

- الطبری، امام ابی­جعفر محمد بن جرير، 1879: تاريخ الطبری، تاريخ الامم و الملوک، ليدن.

- عريان، سعيد، 1371: متون پهلوي، تهران: کتابخانة ملي جمهوري اسلامي ايران، چاپ اول.

- عطار نيشابوري، فريد الدين محمد بن ابراهيم، 1387: الهي­نامه، تصحيح محمدرضا شفيعي كدكني، تهران: سخن.

- عفيفي، رحيم، 1374: اساطير و فرهنگ ايراني در نوشته هاي پهلوي، تهران: انتشارات توس، چاپ اول.

- فردوسي، ابوالقاسم، 1386: شاهنامه(ج1-8)، به کوشش جلال خالقی مطلق، تهران: مرکز دايره­المعارف بزرگ اسلامی.

- قطب­ الدين شيرازي، محمود بن مسعود كازروني، 1379: شرح حكمه الاشراق سهروردي، به اهتمام عبدالله نوراني­ـ مهدي محقق، تهران: مؤسسة مطالعات اسلامي.

- کريستن سن، آرتور، 1343: کيــانيان، ترجمه: ذبيح الله صفا، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

- كيخسرو اسفنديار، 1362: دبستان مذاهب، به اهتمام رحيم رضازادة ملك، تهران: طهوري.

- کيا، صادق، 1335: «ماه­فروردين روز خرداد»، ايران­کوده، ش 16.

- ميرفخرايي، مهشيد، 1376: روايت پهلوي، تهران: مؤسسة مطالعات و تحقيقات فرهنگي، چاپ اول.

- الهروي، محمدشريف نظام الدين احمد بن، 1358: انواريه، تصحيح حسين ضيائي تربتي، تهران.

- هفت­لشكر [منظومه­اي حماسي به زبان گوراني]، منسوب به الفت، نسخة خطي به شمارة 11937، كتابخانه آستان قدس رضوي مشهد.

 

 

- Anklesaria, E. T. D., 1976: Dadistan-i Dinik, Part I, Pursishn I-XL, Shiraz.

- Anklesaria, E. T., 1964: Vichitakiha-i Zaatsparam, Bombay.

- Darmesteter, 1892-3: Le Zand-Avesta, Paris.

-Dhabhar,  B. N., 1927: Zand-i Khurtah Avestak, Bombay.

-Dhabhar, M.A., 1932: The Peršian Rivāyats of Hormazyār Faramārz Bombay.

- Dhabhar, E. B. , 1943: The Pahlavi Rivâyat, Bombay.

- Jamasp-Asana, J. M, 1897-1913: Pahlavi Texts, Bombay.

- Madan, D. M., 1911: The Complete of The Pahlavi Dinkard, Bombay.

- Pakzad, F. 2003:  Bundahišn, Zoroastrische Kosmogonie und Kosmologie, Tehran: Centre for Great Isiamic  Encyclopaedia.

- Tafazzoli, A., 1955: "Damâvand in Iranian Mytology", Encyclopaedia Iranica, vol. 6, New York: Bibliotheea Persian Press. pp. 630-631.

 

 

 



[1]  نك: تفضلي، 1377: ص39، 64، 124، 328.

[2]   . (سراي سرود و ستايش) نام بارگاه اهورامزدا / بهشت برين و مينو.

[3]   = تور

[4] = پهلوي: bē ōzad؛ كشت.

[5] = پهلوي: pad؛ به

[6]  = پهلوي: ō؛ به

[7]  در متن وجود دارد اما زايد به نظر مي­رسد.

[8]  = پهلوي: a-zarmān؛ پيرنشدني.

[9]  اصل: زاد

[10]  اصل: نخاو

[11]  ضمه از كاتب است.

[12]  اصل: سحرّ

[13]  فتحه از كاتب است

[14]  خاص ناخاص

[15]  ضمه از كاتب است.

[16]  اصل: ئي

[17]  اصل: و ندارد

[18] ضمه از كاتب است.

[19]  تشديد از كاتب است.

[20]  اصل: و ندارد

[21]  اصل: و ندارد

|+| نوشته شده توسط آرش اکبری مفاخر در جمعه بیست و نهم اردیبهشت 1391  |
 
 
بالا